Jump to content

Ikinyarwanda

Kubijyanye na Wikipedia
(Bisubijwe kuva kuri Kinyarwanda)
Ibendera ry'igihugu cy'u Rwanda
Ikinyarwanda

Ikinyarwanda[1] ni ururimi rw’Abanyarwanda n'abavuga Ikinyarwanda badatuye u Rwanda. Ikinyarwanda kivugwa mu Rwanda no mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo. Ibindi bihugu bikikije u Rwanda bifite indimi zijya gusa n'Ikinyarwanda: Ikinyarwanda gisa n’Ikirundi, ururimi rw’i Burundi, rukanasa n’Igiha cyo muri Tanzaniya. Itegekongenga ISO 639-3 kin.uru ni ururimi ruranga umunyarwanda Aho Ari hose ninarwo rurimi ruvugwa mu gihugu cy'urwanda.

Ikinyarwanda gifite umwanya ukomeye mu mibereho y’Abanyarwanda. Ni rwo rurimi ruha Abanyarwanda ubushobozi bwo kuranga isi, kugaragaza imbamutima, gushyikirana baganira, bungurana ibitekerezo no kugezanyaho ubutumwa.

Ururimi rw’Ikinyarwanda rufite uruhare rukomeye mu guhamya Umunyarwanda udafite isoni n’ubwoba by’umuco we kandi utisuzugura. Umuco w’u Rwanda ukeneye abawurinda n’abawubungabunga ngo hato imico y’amahanga itawumira. Iyo nshingano rero ni iy’Abanyarwanda ubwabo. Inzira ya mbere iriho ni ukwigisha Ikinyarwanda.

Ku wa 21 Werurwe buri mwaka, u Rwanda rwizihiza Umunsi Mpuzamahanga w'Ururimi Kavukire ari rwo: Ikinyarwanda.

Ikinyanduga si cyo Kinyarwanda cyonyine, uretse ko abapadiri bashatse kwandika Ikinyarwanda bahera ku Kinyanduga, kuko abacyanditse bari i Kabgayi.

U Rwanda

Kwigisha Ikinyarwanda bihamye rero ni ugushimangira Ubunyarwanda. Ni ugushyikiriza umwana w’u Rwanda ibyo abakurambere bahanze bakabisigira Umunyarwanda wese ho umurage. Bityo kwiga Ikinyarwanda bikaba guhura n’ibyo kibumbatiye: uko giteye, ubugeni gihetse, umuco n’imyumvire y’Abanyarwanda. Ibi bisobanura ko kwigisha Ikinyarwanda ari ugufasha umwana w’u Rwanda kugicengera ari mu miterere yacyo no bwiza bwacyo: uko cyemerera ukivuga gutaka imvugo ye.

Kwigisha Ikinyarwanda rero bikwiye kuba umwanya wo guha Umunyarwanda ubushobozi bwo kwirinda kumirwa n’amahanga, ibyiza akisangamo akabyamamaza, ibyo anenga akabikosora, akagiteza imbere kigahangana n’iterambere isi igezeho uyumunsi

Ikinyarwanda kandi gifitemo amagambo menshi asa nayo mu rurimi rwitwa Ikizulu rw'abirabura bo muri Afurika y'Epfo,urugero;

umuntu, abantu, ingwe, amazi, umutwaro, ingata, inyama, inyoni, iminwa, marume, umukwe, abatwa.

Kuragira

Urutonde rw'inyuguti z’Ikinyarwanda

[hindura | hindura inkomoko]

Ikinyarwanda kigizwe n'inyuguti 24: a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u v w y z

Izi nyuguti 24 zirimo ibice 2:

Inyajwi 5: a e i o u
Ingombajwi (indagi) 19: b c d f g h j k l m n p r s t v w y z

UMUCO GAKONDO W'ABANYARWANDA

Abanyarwanda muri gakondo yabo bizeraga neza umuremyi imana ko ishora byose mbere yu mwaduko w'abazungu abanyarwanda bizereraga muri RYANGOMBE ry'ababinga BAKABANDWA( bizeragako nyuma y'ubuzima hari ubundi buzima kandi bakizerako mugihe bambaje abakurambere hari ibyo babafasha byabananiye).

GUSABA UMUGENI MU RWANDA RWO HAMBERE

Mu Rwanda rwo hambere imigenzo yo hambere yo gusaba umugeni byagirwamo uruhare n'ababyeyi,

kumpande zombi iyo migenzo yabanzirizwaga no gufata irembo ,bisobanuye ko ababyeyi b'umuhungu,

iyobabaga bashimiye umhungu wabo umugeni bajyaga gufata irembo cyangwa umwanya kugirango hatazagira undi waturuka mu wundi muryango.

iyo migenzo yakorwaga n'ababyeyi kumpande zombi abana babo ntabahari,se w'umuhungu agasabira umusore.[2]

A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V W Y Z
a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u v w y z


Indagi zivamo ibihekane bigizwe n'inyuguti ebyiri, eshatu, ndetse hari n'ibigizwe n'inyuguti 4 bikongerwaho nabyo buri gihe inyajwi kugirango bivugike neza.

Urugero: Ibihekane bigizwe n'ingwombajwi ebyiri nd, wakongeraho inyajwi (a e i o u) bigahinduka nda, nde, ndi, ndo, ndu ukandika ijambo indege.
Ibihekane bigizwe n'ingombajwi eshatu ndw kongera ho inyajwi (a e i o u) bigahinduka ndwa, ndwe, ndwi, ndwo, ndwu ukandika ijambo indwara.
Ibihekane bigizwe n'ingombajwi enye nshy kongera ho inyajwi (a e i o u) bigahinduka nshya, nshye, nshyi, nshyo, nshyu ukandika ijambo inshyushyu.
inyaminwa inyamwinyo inyesongashinya "Postalveolar" inyarusenge incarusenga "Labiovelar" "Glottal"
Inturike p b t d c ɟ k ɡ
inkubyi f v s z ʃ ʒ ç h
inturike nkubyi ts
inyamazuru m n ɲ ŋ
"Approximant" j w
"Tap or Flap" ɾ
imbere "Back"
"Close" i u
"Close-mid" e o
inyatu a
umugereka ubuke urugero
I (u)mu- (a)ba- umuntu/ abantu
II (u)mu- (i)mi- umurima/ imirima
III (i)(ri)- (a)ma- iriba/ amariba
IV (i)ki- or (i)gi- (i)bi- ikiganza/ ibiganza
V (i)n- (i)n- indimu (imwe)/ indimu (ebyiri)
VI (u)ru- (i)n- urugero/ ingero
VII (a)ka- (u)tu- akarabo/ uturabo
VIII (u)bu- (u)bu- ubute/ ubute (?)
IX (u)ku- (a)ma- ukuguru/ amaguru
X (a)ha- (a)ha- ahantu (hamwe)/ abantu (henshi)
"Class" ubumwe ubwinshi
indomo Ikinyazina ngenera indomo Ikinyazina ngenera
1 umu wa aba ba
2 umu wa imi ya
3 i, in ya i, in za
4 iki cya ibi bya
5 i(ri) rya ama ya
6 uru rwa in za
7 aka ka utu twa
8 ubu bwa ama ya
9 uku kwa ama ya
10 aha ha
1 (ubumwe) umu mu wa uyu uwo uriya wa n, u, a n, ku, mu
1 (ubwinshi) aba ba ba aba abo bariya ba tu, mu, ba tu, ba, ba
2 (ubumwe) umu mu wa uyu uwo uriya wa u wu
2 (ubwinshi) imi mi ya iyi iyo iriya ya i yi
3 (ubumwe) i, in n ya iyi iyo iriya ya i yi
3 (ubwinshi) i, in n za izi izo ziriya za zi zi
4 (ubumwe) iki ki cya iki icyo kiriya cya ki ki
4 (ubwinshi) ibi bi bya ibi ibyo biriya bya bi bi
5 (ubumwe) i ri rya iri iryo ririya rya ri ri
5 (ubwinshi) ama ma ya aya ayo ariya ya a ya
6 (ubumwe) uru ru rwa uru urwo ruriya rwa ru ru
6 (ubwinshi) in n za izi izo ziriya za zi zi
7 (ubumwe) aka ka ka aka ako kariya ka ka ka
7 (ubwinshi) utu tu twa utu utwo turiya twa tu tu
8 (ubumwe) ubu bu bwa ubu ubwo buriya bwa bu bu
8 (ubwinshi) ama ma ya aya ayo ariya ya a ya
9 (ubumwe) uku ku kwa uku ukwo kuriya kwa ku ku
9 (ubwinshi) ama ma ya aya ayo ariya ya a ya
10(ubumwe/ubwinshi) aha ha ha aha aho hariya ha ha ha

Imyandikire

[hindura | hindura inkomoko]

Imyandikire y’ikinyarwanda

  1. ururimi rwi kinyarwanda
  2. Umuco nyarwanda