Urwibutso rwa Jenoside rwa Bisesero
| Part of | Inzibutso za genocide yakorewe abatutsi za Nyamata, Murambi Bisesero na GIsozi | |
|---|---|---|
| Inception | 1 Kamena 1994 | |
| Has use | Ibuka | |
| Country | Rwanda | |
| Located in the administrative territorial entity | Akarere ka Karongi, Intara y'Uburengerazuba | |
| Location | Akarere ka Karongi | |
| Coordinate location | 2°11′31″S 29°20′29″E | |
| Commemorates | Genocide yakorewe abatutsi muri 1994 | |
| Heritage designation | UNESCO | |

Urwibutso rwa Jenoside rwa Bisesero[1]ni urwibutso ruherereye hafi y’umujyi wa Kibuye, mu karere ka Karongi mu Ntara y’Iburengerazuba bw’u Rwanda, rukaba ruzwi cyane kubera amateka yihariye yaranze aka gace aho Abatutsi bahatuye bagaragaje ubutwari budasanzwe bwo kwirwanaho mu gihe cya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, bakifashisha amabuye n’inkoni mu guhangana n’interahamwe zari zifite intwaro zikomeye; hagati y’ukwezi kwa Gicurasi na Kamena 1994, ibi bitero byarakomeje bikaza kuganisha ku bwicanyi ndengakamere bwahitanye Abatutsi barenga 40,000, ari na yo mpamvu uyu munsi uru rwibutso ari ahantu ho kuzirikana no guha icyubahiro abazize jenoside, ndetse rukaba n’ikimenyetso cy’ubutwari n’ubudaheranwa byaranze abaharwaniye ubuzima bwabo.
Inkuru irambuye
[Hindura | hindura inkomoko]Mu kwezi kwa Gicurasi 1994, abaturage baturutse [2]mu mirenge ituranye baza guhungira i Bisesero. Uko ubwicanyi bwibasiye Abatutsi,bwagendaga bwiyongera uko bwije n'uko bukeye, abantu bakoze urugendo rw'ibirometero kugira ngo bajyane impunzi. Ubwo ubwicanyi bwatangiraga,abaturage ba Bisesero bari biteguye bihagije kurwana aho kugwa mu ntagondwa z'interahamwe.

Bitegetswe n'umusaza[3] umwe n'umuturage witwa Aminadabu Birara[4], abatutsi ba Bisesero bateguye amayeri yo kurwanya interahamwe zaje gutera umudugudu wabo. Bisesero ni agace k'imisozi, abatutsi bategekwa kwifata hejuru y'umusozi witwa Muyira aho bashoboraga kubona interahamwe hejuru. Gusa abarwanyi b'abatutsi bari bemerewe ni abagabo n’abahungu bari bafite imbaraga zihagije zo guhangana, mu gihe abana n’abagore bitwikiriye inyuma y’umusozi umwe. Muri ako kanya intwaro ikomeye ku batutsi bahigwaga ba Bisesero yari amabuye n'amacumu make[5].
JENOSIDE IKOMEYE
[Hindura | hindura inkomoko]Ku ya 13 Gicurasi, interahamwe zimaze kumenya ko abatutsi ba Bisesero biteguye kwirwanaho,interahamwe zashatse intwaro zikomeye (Mortar 81, 82 n’intwaro nyinshi ziremereye) ziva mu mpande zose z’u Rwanda ndetse n’ingabo nyinshi zirimo abasivili b’Abahutu boherejwe i Bisesero kurangiza abaturage.[6]
Bageze i Bisesero, abatutsi barenga 4000[7] bari bateraniye hejuru y’umusozi wa Muyira bafite amabuye n'amacumu biteguye kwirwanaho. Mortar 81 na 82s zahanganye numusozi zirekura amasasu manini mu gihe intagondwa z'interahamwe zazamutse umusozi. Muri icyo gihe, abatutsi ba Bisesero bari bazi ko bagabweho igitero - ku muntu wese wagerageje kuzamuka hejuru yateraga amabuye n'amacumu mu rwego rwo kwirwanaho[8].

N'ubwo abatutsi benshi bapfuye, abatutsi bake barokotse bagerageje gukomeza kwirwanaho kugeza ku ya 13 kamena igihe Abafaransa bafashaga interahamwe kwica abatutsi .[9][10]
Igitero cy'Abafaransa
[Hindura | hindura inkomoko]Ku ya 27 Kamena, Abafaransa bateye Bisesero[11][12] baje bavuga ko bafite umugambi wo kubungabunga umutekano no guhagarika jenoside. Bahageze bavugana n'umuntu Eric wahoze ari umwarimu muri kiriya gihe, yari azi igifaransa. Ibintu byari bikomeje gutera ubwoba n'ubwo abatutsi bavuga ko bavuye mu bwihisho bashaka ubufasha bw’ingabo z’Ubufaransa. Nyuma yaho (ingabo z'Ubufaransa) barabihakana bavuga ko bazagaruka nyuma y'iminsi itatu kugira ngo batabare.

Ntibyatinze ingabo z'Ubufaransa zimaze kugenda, interehamwe zagarutse kurangiza ibyo zatangiye. Ku ikubitiro ubwicanyi bw'Abatutsi bwakomeje ku manywa, ariko kuri iyi nshuro baza kwica amanywa n'ijoro kugira ngo barangize abatutsi bose mbere yuko Abafaransa bagaruka nyuma y'iminsi 3.
Ijoro ryo ku ya 30 Kamena Abafaransa baragarutse basanga hafi ya bose bishwe kandi wenda kimwe cya kane cy'ibihumbi bazima ariko bakomeretse cyane.
Kugeza ubu urwibutso rwa Jenoside rwa Bisesero rwubatswe mu 1997 rufite inyubako eshatu zuzuyemo imibiri y'abazize jenocide kandi kuri ubu hakaba hakomeje kubakwa inzibutso aho hazashyingurwa imibiri 50-60.000.[13]
Urwibutso rwa Jenoside rwa Bisesero
[Hindura | hindura inkomoko]Uru rwibutso[14] ni rumwe mu nzibutso zikomeye bibukiraho jenoside yakorewe abatutsi mu 1994. Ku wa 20 nzeri 2023 nibwo urwibutso rwa jenocide yakorewe abatutsi mu 1994 rwa Bisesero rwashyizwe mu nzibutso zikomeye n'izindi zirimo Murambi,Nyamata n'urwa Gisozi. Nyuma y'umwaka rushyizwemo; abarusura bavuye ku 4.592 mu 2023 bagera ku 10.170 mu 2024.[15]
AMASHAKIRO
[Hindura | hindura inkomoko]1.https://www.kwibuka.rw/memorial_sites/bisesero-memorial-site/
2.https://www.nyungweforestnationalpark.org/bisesero-genocide-memorial-centre/
3.https://en.wikipedia.org/wiki/Bisesero_Genocide_Memorial_Centre
- ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2025-08-04. Retrieved 2026-04-17.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Bisesero_Genocide_Memorial_Centre
- ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Bisesero_Genocide_Memorial_Centre
- ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2021-05-23. Retrieved 2021-06-30.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Bisesero_Genocide_Memorial_Centre
- ↑ https://www.igihe.com/amakuru/article/abasura-urwibutso-rwa-jenoside-rwa-bisesero-bikubye-kabiri-nyuma-yo-gushyirwa