Imigani migufi y’Ikinyarwanda

From Wikipedia
Jump to: navigation, search

B[edit | edit source]

  • Babona isha itamba bagata urwo bambaye.
  • Babona zireresa amabya bakagira ngo zimya zose.
  • Bagarira yose.
  • Bagarira yose ni umwana w’umunyarwanda.
  • Bagarira yose ntuzi irizera.
  • Bagutumye umurozi w’umugore uhera kuri nyoko.
  • Banegurana ari inenge ba nenge itirora.
  • Baranyerera yaguye Jinja.
  • Barihima ba Mujyanama yasanze bamwendera umugore yica imboro.
  • Barihima ni mwene Mujinya.
  • Bavuga ibyigondoye umuhoro ukajya imbere.
  • Batutira henshi ntibazamenya iyo bataye imihoro.
  • Bavuga ibyigondoye umuhoro ukarakara.
  • Bazirunge zange zibe isogo imboga zirura.
  • Bene amazuru meza ntibaburana n’ibya nyuma.
  • Bene imitsima bayitsimbarayeho.
  • Bigirankana bya Nirwange bamutumye isuka yo guhamba se, ati "mwayimubajije ko ari we waraye ayibitse".
  • Biguma bigeze ku munwa.
  • Birabe ibyuya ntibibe amaraso.
  • Bucya bucyana ayandi.
  • Bucya bwitwa ejo.
  • Buhoro buhoro bwagejeje umuhovu (pfu) ku ruzi.
  • Buhoro buhoro nirwo rugendo.
  • Burya mukaso ntaba ari nyoko.
  • Burya si buno.
  • Byabara usara.
  • Byagaze iruta byabuze.

C[edit | edit source]

  • Ca bugufi iruta jya hejuru.(ntukishyire hejuru)

D[edit | edit source]

E[edit | edit source]

F[edit | edit source]

  • Fata ako ni yo gabo.
  • Findi findi irutwa na so araroga.

G[edit | edit source]

  • Gahimandyadya na Kajogora baranywanye.
  • Gashiramazizi ka Ntibazirikana rubanda rushishwa nabi.
  • Gatindi ka Gateneneko yakenyeye agahu agateneneko agacishamo agakumwe, ati mbe bahungu no mu cyi ni ko bizahora bimeze?
  • Gesa ubw’iyo, ubw'ino ntiburera.
  • Gira so yiturwa indi.
  • Gishira ibyara ntigishira amazi.
  • Guherekeza utagushaka bitera inzira agahinda.
  • Gusaza ni ugusahurwa.
  • Gusekera utagushaka bitera imbeho mu menyo.
  • Gusera intanyurwa ni ugusesa.
  • Gushaka ni ugushobora.
  • Gusoma mubi biruta kwirigata.

H[edit | edit source]

  • Haguma umwami, ingoma irabazwa.
  • Hasura uwariye. Hagatura uwejeje
  • Hobe hobe itera ibinyoro.

I[edit | edit source]

  • Iba ibyegereye byakizaga, urufunzo ntirwahiye.
  • Iba imwe ikakugana mu ijana.
  • Ibanga ni irya babiri.
  • Ibihanga bibili ntibitekwa mu nkono imwe.
  • Ibihe biha ibindi.
  • Ibihembe by’intama ntawe umenya iyo bikura bigana.
  • Ibirenge bijya imbu kujya imbere.
  • Ibisa birasabirana.
  • Ibitwenge by’inkoko bishirira mu kwayura.
  • Ibize nabi uyima ifu.
  • Ibuguma ntishobora isibo.
  • Ibuguma y’umushino imira imikangara itanu.
  • Ibuye ryabonetse ntiryica isuka (ntiriba rikishe isuka).
  • Ibyara mweru na muhima.
  • Ibyagiye kera ibyagurukana irago.
  • Ibyaye amamasa yicungura amarago.
  • Ibyaye ikiboze iracyirigata.
  • Ibyaye ikiboze irakirigata.
  • Ibyo abahutu birya ubahutaje.
  • Ibyo abapfu birya abapfumu.
  • Ibyo ejo bibara abo ejo. [Iby’ejo bibara ab’ejo.]
  • Ibyo ihaha birushya ihambira. [Iby’ihaha birushya ihambira.]
  • Ibyo isi ni amabanga. [Iby’isi ni amabanga.]
  • Icyizere cyiraza amasinde.
  • Iyangiye aho uyemereye uyiragirira aho yamagiriye.
  • Icyo imbwa yanze umanika aho ireba.
  • Icyo umutima ushaka, amata aguranwa itabi.
  • Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge.
  • Ifuni y’imboro iruta umujyojyo w’igituba.
  • Igihiswe kirabora na nyiracyo akabora.
  • Igishongore cy’umugore ni nk’icyo imbwa.
  • Igikeri cyakandagiwe n’inka kiti: uko zivuze nyamahembe.
  • Igisiga cy’urwara rurerure kimennye inda.
  • Igiti cyatewe n’Imana ntigihungabanywa n’umuyaga.
  • Igiti kiswe umwana ntigicanwa.
  • Igiti kigororwa kikiri gito.
  • Igiti uzacana umusaza agitera akiri umusore (Igiti umugabo azacana agitera akiri umusore).
  • Iguguna umuhini yototera isuka.
  • Iguye ntayo itayigera ihembe.
  • Ihene bayita mweru ikirirwa itarishije.
  • Ihene mbi ntuyizirikaho inziza.
  • Ihene mbi yanga mwabo.
  • Iherezo riruta intangiriro.
  • Iherezo ry'inzira ni mu nzu.
  • Ihiye nabi uyima ifu.
  • Ihunga umurinzi igwa ruhabo.
  • Ijambo ribi rivana imboro mu gituba.
  • Ijisho ridahuze ntirihaka.
  • Ijisho rikwanga nturiyoberwa.
  • Ijisho ry’imbwa ntiribuza umugabo kurya utwe.
  • Ijisho ry’umukunzi rikuririra ripfuye.
  • Ijisho ry’undi ntirikurebera umugeni.
  • Ijoro ribara uwariraye.
  • Ikimuga kiruta igiyuro.
  • Ikinyoni kigurutse kitavuze bacyita igishwi.
  • Imana ifasha uwifashije.
  • Imana ihora ihoze.
  • Imana irara ahandi igataha i Rwanda.
  • Imandwa z’abatindi zigira iyazo mirindi.
  • Imbaraga nke zitera imico myiza.
  • Imbeba yakandagiye umwite w’injangwe iti: ubugabo bwari aha!
  • Imbeba yakubise amabya ku ishyiga iti ntacyo bitwaye hazashibuka andi.
  • Imbeba yakurikiye akaryoshye munsi y’urusyo ihakura inda y’urubati.
  • Imboro mbi ni idafite ifaranga.
  • Imboro mbi ni itabyara.
  • Imboro nyamuniga iruta imboro rurizo.
  • Imbura gihana yabuze gihamba.
  • Imbuto y’umugisha isoromwa ku giti cy’umuruho.
  • Imbwa yigannye inka kunnya mu rugo (barayikubita) irabizira.
  • Imfura zisangira amata ntizisangira amaraso.
  • Iminsi ikona inzovu (ingwe).
  • Iminsi irasa ariko ntihwana.
  • Iminsi iteka inzovu mu rwabya.
  • Iminsi ivuguta nta muvuba.
  • Iminsi ni imitindi.
  • Iminsi umugabo amara kwa mukeba si yo amara ikuzimu.
  • Iminsi y’umujura ni mirongo ine.
  • Iminsi yira ari myinshi igahimwa n’umwe.
  • Imirimo ibiri yananiye impyisi.
  • Imishishi y’imishino ntishira inogonora.
  • Imitunu y’igikeri ntiyirukanye abavomyi.
  • Imitunu y’urukwavu ntibuza ishyamba gushya.
  • Impamba itazakugeza i Kigali uyirira ku Ruyenzi.
  • Impamvu ingana ururo.
  • Impfizi ibyara uko ibyagiye.
  • Impfizi izira izayontigira inyishyu.
  • Impfizi ntiyimirwa.
  • Impfubyi ibaga yotsa.
  • Impfubyi yunvira mu rusaku.
  • Impyisi barayibwiye bati amayira arafunze, iti: nari nsanzwe nigendera bugorobye.
  • Impyisi y’iwanyu ikurya ikurundarunda.
  • Inda ibyara mweru na muhima.
  • Inda mbi (irimo urwango) uyiha amata ikaruka amaroso.
  • Inda nini yishe ukuze.
  • Inda y’umwanzi (yakwanze) uyiha amata ikaruka amaraso.
  • Indambirwa y’iminsi yenda umurwayi.
  • Indashimwa yahawe urutugu irutwarana n’ijosi.
  • Indyarya ihimwa n’indyamirizi.
  • Indyarya ebyiri iyo ziryamanye, bucya ntayenze indi.
  • Ingabo y’umugore iragushora ntigucyura.
  • Inganyi ya cyane iganyira nugira ngo awa.
  • Ingendo y’undi iravuna.
  • Ingeso ipfa nyirayo yapfuye.
  • Ingoma idahora ni igicuma.
  • Ingona zirya bamwe abandi bambuka.
  • Ingurube ibyaye ntiribwa n’imbwa.
  • Ingwe ikurira umwana ikakurusha kurakara.
  • Ingwe ntiyari izi gufata ijosi yarabwirijwe.
  • Inka ya Nkoronko igira inkomoko.
  • Inka yikoma isazi aho igeza umurizo.
  • Inkingi imwe ntigira inzu.
  • Inkoko iriwabo ishomba umukara.
  • Inkokokazi iteteza nk’izindi bati ngiyo kanwa kabi.
  • Inkoko yaraye hanze iba yabaye inkware.
  • Inkomyi y’amabyi irayitera.
  • Inkonda z’umwana w’undi zirarura.
  • Inkongoro yadede inywera mo dede wenyine.
  • Inkoni ikubise mukeba uyirenza urugo.
  • Inkoni ivuna igufwa ntivuna ingeso ( ntigera ku ngeso).
  • Inkono ihira igihe, n’aho wacanira ute.
  • Inkono ntihira ikibatsi ihira ikibariro (inkono ihira igihe, ntihira ikibatsi).
  • Inkono zisumbanya imbyiro.
  • Inkotsa ivuga nk’izindi bakayamagana (ngo ngiyo kanwa kabi).
  • Inkovu icitse irushya abavuzi.
  • Inkubisi yacyane irayitera (irayitarukiliza).
  • Inkunguzi y’inkware ishoka agaca kayireba.
  • Inkunguzi y’inkware yashotse agaca kayireba.
  • Inkunguzi y’umuhutu yivuga mu batutsi.
  • Inkunguzi y’urukob’irihiga?
  • Inkunguzi y'igikoba yihamagarira amakara
  • Inkunzi y’imiryango icika inkangu mu nnyo.
  • Inkunzi y’imiryango ikobora rugongo.
  • Inkuru mbarirano iratuba.
  • Inkuru mbi ntiyoberana.
  • Inkururabutindi ihakwa n’uhanyaze.
  • Inkururarusya iswika nyirasenge.
  • Inkware (igiye cyera) itura mu itongo ry’uwayihigaga.
  • Inkware yinyabugingo yatoreye mwitongo ryuwayihigaga.
  • Inshakura irongorwa kabiri.
  • Inshuti ni iyo musangira mukayaga.
  • Insina ngufi ntawe ntawe utayicaho ikoma.
  • Insina ngufi ntawe utayigera.
  • Insuti ziba nyinshi, iyo mwambaranye ubusa iraguma.
  • Inshyuro mbi yashubije Nkundiye iwabo.
  • Intamenya y’umugabo irira ku muziro.
  • Intasi y’impyisi yabira maka.
  • Intege nke ntizikina zirarwana.
  • Intege nke zitera imico myiza.
  • Intenge itari iyawe, uratoboroza.
  • Inyamaswa idakenga yicwa n’umututizi.
  • Inyamibwa y’imboro ni ishyutwe.
  • Inyiturano y’umuhutu ni umusuzi.
  • Inyongera mbi ni imisuha.
  • Inyoni iguruka yisunze agati.
  • Inyoni ivuye mu cyari itaramenya kuguruka bayifatisha intoki.
  • Inzigo y’imboro ihozwa indi.
  • Inzira ntibwira umugenzi.
  • Inzoga ni imfura ikanyobwa n’imfura.
  • Inzoka yakwanze uyiha amata ikaruka amaraso.
  • Inzu y’umwanzi niyo uvanyeho agasakamburiro ugira uti ahiii (burya uba ukoze).
  • Irya mukuru riratinda ariko ntirihera.
  • Iryo wavuze urarihacyishwa.
  • Iyo isari isumbye iseseme, umugabo asubira ku cyo yangaga.
  • Isazi y’ubute ntirya igisebe.
  • Isazi yaswitse urutare iti: birabe ntangare ntanga yanjye.
  • Ishira amenyo ntishira amerwe.
  • Ishyano rigusanze mu buriri uraryerekera.
  • Ishyano rigwira nyirumugore umwe.
  • Ishyano rivurwa n'irindi.
  • Isi ntigira inyiturano.
  • Isoni zirisha uburozi.
  • Isuka ibagara ubucuti ni akarenge.
  • Isuku igira isoko.
  • Isuri isambira byinshi igasohoza bike.
  • Itanga ishatse (Imana).
  • Itegeko rirusha ibuye kuremera.
  • Ivu rihoze ni ryo ryotsa inzu.
  • Ivu rihoze ryotsa inzu.
  • Iyagukanze ntiba inturo.
  • Iyaguye ntayo itayigera ihembe.
  • Iyihuse ibyara ibihumye.
  • Iyimiye mu gisigati ibarirwa bose.
  • Iyakitse ntawe utayikora mu nda.
  • Iyangiye aho uyemereye, uyiragirira aho yamagiriye
  • Iyaseseye ntiyugururirwa.
  • Iyihuse ibyara ibihumye.
  • Iyimiye mu gisigati ibarirwa bose.
  • Iyo abanzi babaye benshi Imana iba mwene nyoko.
  • Iyo abavandimwe bavumbitse akaguru, uvumbura (uvanamo/ukuramo) akawe.
  • Iyo agahararo gashize uwahekwaga arigenza.
  • Iyo agashungo gashize, agashino kayora ivu.
  • Iyo amazi abaye make aharirwa impfizi.
  • Iyo bavuze ibigoramye, imihoro ihaguruka mbere.
  • Iyo butarira mukaso aba nyoko.
  • Iyo iminsi ihuze urayiba.
  • Iyo inzovu yerekeye hirya uyipfura urutsinga.
  • Iyo inzovu zirwanye, ibyatsi birahababarira.
  • Iyo isari yasumbye iseseme, umugabo asubira kucyo yanze (yifuza icyo yangaga).
  • Iyo ngira ntya yari ijambo ni uko yaje nyuma.
  • Iyo nyokobukwe akunze ukurura ihururu.
  • Iyo umuntu agukoreye nabi aba akwigishije.
  • Iyo umutindi yanitse ntiriva.
  • Iyo urugo rwarazwe imishino, umwana w’umukobwa avukana itanu.
  • Iyo uruhahirwa na babiri rutazanye ibinyoro ruzana mburugu.
  • Iyo usanze abavandimwe bavumbitse akarenge uvanamo akawe.
  • Iyo usanze imbwa yuriye igiti, uhita ubaza uwayurije.
  • Izina ni ryo muntu.
  • Izotanye zisigana ivu.

J[edit | edit source]

K[edit | edit source]

  • Kabutindi itera umugore kwikuruza.
  • Kabutindi igumbashya inkoko.
  • Kamenyero yenze nyina.
  • Kami ka muntu [k’umuntu] ni umutima we.
  • Kanga mu jisho ntikanga mu kanwa.
  • Karabaye ntiyendwa.
  • Kirazira kugirira umwana nabi.
  • Kiriziya yakuye kirazira.
  • Kirya abandi bajya kucyirya kikishaririza.
  • Kitirirwa umwana kagatera nyina akabondo.
  • Kora ndebe iruta vuga numve.
  • Kuba imbwa si ukumoka.
  • Kubwira utumva ni nko guta inyuma ya Huye.
  • Kubyara ni ugusubiza ingobyi imugongo.
  • Kugabirwa kwitura kurutwa n’igihango cy’umucyene.
  • Kugenda bitera kubona.
  • Kugera kure si ko gupfa.
  • Kure ni mu nda.
  • Kuramutsa utagushaka bitera imbavu imisonga.
  • Kurya bike ni ukubikena.
  • Kuvuga menshi siko kuyamara.
  • Kuzinduka kwa rusake ntikwayibujije kunnya mu nzu.
  • Kuzinduka kw’inkoko ntikwayibujije kunnya ku butanda.
  • Kwa Bugabo bavuza induru, kwa Bwoba havuga impundu.
  • Kwa nyokorome uherekwa na nyoko.
  • Kwikiriza ntibibuza uwanga kwanga.

L[edit | edit source]

M[edit | edit source]

  • Maguru ya sarwaya yasize imvura n’umuyaga.
  • Mpana umupfu yananira nkamwoshya.
  • Mpemuke ndamuke yagambaniye uwamuhaye inka.
  • Mukuru w’ijambo ni irindi.
  • Mu nda ni kure.
  • Mu gihugu cy’impumyi uwo ijisho rimwe aba ari umwami.
  • Mujinya wa Nyamwijinya yasanze umugore we yasambanye aragaca.
  • Mukuru w’ijambo ni irindi.
  • Murankorere ibindi nzivomera.
  • Mwa nyina wundi ni mwa nyiranyenga.
  • Mwene samusure avukana isunzu.

N[edit | edit source]

  • N'abantu barapfa.
  • N’inyange zirapfa nkaswe ibyiyoni.
  • N’izibika zari amagi.
  • Na nyina w’undi abyara umuhungu.
  • Naho Miseke ndarwana.
  • Nari umugabo ntihabwa intebe.
  • Ndaguhaye iruta ndakuzirikana.
  • Ndakureba ukanshisha naho hasi warashize.
  • Ndakwanze ntijya ivamo ndagukunze.
  • Ni ikizi (ikizwi na) bose nk’umuravumba (nk’agacuma k’amagambo).
  • Nsabira nsome irutwa n’insangirano.
  • Nshimwe nshimwe y’umugore yamukoboye injuma.
  • Nshimwe y’umukobwa ikobora injuma
  • Nta baronkera rimwe nk’abaca imisigati.
  • Nta batana badatandukanye.
  • Nta bugabo buruta ububwa.
  • Nta bworo burama nkubwo ikirenge.
  • Nta byera ngo de.
  • Nta gahora gahanze.
  • Nta giti kibura inyoni ikigwaho.
  • Nta gufwa ry’umusundi rirenzwa urugo.
  • Nta kabura imvano.
  • Nta kurama kudapfa.
  • Nta mboro mbi yambaye ifaranga.
  • Nta mubi wisize.
  • Nta mugabo umwe.
  • Nta mugani uva ku busa.
  • Nta muheza w’ibyo isi. [w’iby’isi.]
  • Nta mukobwa utagira umubwira ati erecyera hino.
  • Nta munyagara w’inyama.
  • Nta mupfu w’itabi.
  • Nta murozi wabuze umukarabya.
  • Nta muteja w’imboro.
  • Nta muzindutsi wa cyane watashye mu mutima w’undi.
  • Nta mwami uba akabeba.
  • Nta mwami uba umugaragu (akabeba).
  • Nta mwami wica, hica rubanda.
  • Nta mwinjira ugira ijambo.
  • Nta mwiza wabuze inenge, na Nyirahuku agira amabinga.
  • Nta nkokokazi ibika isake ihari.
  • Nta nkuba ikubita umunyabugingo.
  • Nta nkumi yigaya.
  • Nta nkumi yigaya ikibero (itako, ubuto), n’irwaye igisebe ica inzaratsi.
  • Nta nyama itarya umutsima.
  • Nta rutugu rukura ngo rusumbe ijosi.
  • Ntawanga kugwa aheza.
  • Ntawanga kuryama ngo atarota.
  • Ntawanga umuruho ashyukwa.
  • Ntawe ubura ishyano ashyukwa.
  • Ntawe uhisha uwo ahishaho.
  • Ntawe ujya mu ishyamba ngo abure ishyano akurayo.
  • Ntawe unanira abamushuka ananira abamuhana.
  • Ntawe uneza rubanda.
  • Ntawe urata inkovu z’imiringa.
  • Ntawe uribara nk’umuto waribonye.
  • Ntawe urutwa yenda.
  • Ntawe urya inka nka nyirayo.
  • Ntawe urya umuntu ngo ananirwe n’urutoki.
  • Ntawe usesa uwo acyota.
  • Ntawe ushaka uko nyina yashatse.
  • Ntawe uta akanyaga atagahambuye.
  • Ntawe utinya ijoro, atinya icyo bahuriyemo.
  • Ntawe utinya uwo yatutse.
  • Ntawe utunga izo adashitura.
  • Ntawe uyoberwa umwibya, ahubwo ayoberwa aho amuhishe.
  • Ntawe uvuma iritararenga.
  • Ntawiheba ritararenga.
  • Ntawivuga nabi ameza ahari.
  • Ntawiyaga (ntawivuga) amabi ameza ahari.
  • Ntayo iyoberwa iyayo mu mwijima.
  • Ntayuzura nkiyali ihali.
  • Ntihaba bapfana iki.
  • Ntihaba gutunura haba Imana ikurebera.
  • Ntinde bankumbure yasanze baramwibagiwe.
  • Ntugahandwe ku rurimi ikirenge gihari.
  • Nubakira imisure sinishinze imilizo yazo.
  • Nuhigimye aba avuze.
  • Nuwapfuye ejo ntaririrwa.
  • Nuwaraya imbwa yarya inzungu.
  • Nuwendeye nyina mu nyenga yaramenyekanye.
  • Nyamwanga kwumva ntiyanze kubona.
  • Nyamwanga yanze n’uwamuhaye inka.
  • Nyina w’umukungu ntabyina nabi.
  • Nyirakarimi kabi yatanze umurozi gupfa.
  • Nyiramaso yerekwa bike ibindi yirebera.
  • Nyirambigirambizi yiciye ururasago ku gituba rwanga kuva ati: turaturanye n’ejo nzongera.
  • Nyiri ibyago ibyatsi bimwima inzira.
  • Nyiri impare niwe umenya uko ayigobeka.
  • Nyiri inkota ni uyifashe akarumyo.
  • Nyirumupfu ni we ufata ahanuka.
  • Nyirumutwe munini ntarengwa n’imijugujugu.
  • Nyokobukwe si umuko.
  • Nyokorome akuruma akurora.
  • Nzapfa nzakira simbizi.

O[edit | edit source]

P[edit | edit source]

R[edit | edit source]

  • Ribara uwaribonye.
  • Ruliye abandi rutakwibagiwe.
  • Runo si u Rwanda ni urwandiko.
  • Rurarya ntiruhaga.
  • Ruza rutwara abaseka.

S[edit | edit source]

  • Sakindi izaba ibyara ikindi.
  • Sakwe sakwe irutwa na so araroga.
  • So aguha umugore ntamukwendera.
  • So ntakwanga, akwita nabi.

T[edit | edit source]

  • Tega amatini ngo urabona amatuba.
  • Tuza duturane.

U[edit | edit source]

  • Ubabaye niwe ubanda urugi.
  • Ubamba isi ntakurura.
  • Ubitse munda imbwa ntimwiba.
  • Ububwa buravukanwa.
  • Ubugabo butisubiraho bubyara ububwa.
  • Ubugabo si ubutumbi.
  • Ubugore si amabere n’ihene irayagira.
  • Ubukana bw’imbwa bushirira mu imoka.
  • Ubukana bw’umwungu ntibwotsa urutaro.
  • Ubukene si ikineguro.
  • Ubunini si ubugabo.
  • Ubunwa bwagusomeye umugabo burakwongrera ntiwumve.
  • Ubupfura buba mu nda.
  • Uburebure si ubwenge.
  • Uburere buruta ubuvuke.
  • Uburere bwiza bucisha imfura mu mwijima.
  • Uburiye umubyizi mu kwe ntako aba atagize.
  • Uburo bwinshi ntibugira umusururu.
  • Ubusa burimara.
  • Ubusabusa buruta ubusa.
  • Ubusabusa bw’umusundi buvura imboro umusonga.
  • Ubusambo ni bubi.
  • Ubushiki ni uburibwa.
  • Ubushyitsi buribwa ni muramu w’umuntu.
  • Ubutegetsi si ubukonde.
  • Ubuto bw’isha ntibusobanura inzara.
  • Ubuze icyo atuka inka agira ati dore icyo gicebe.
  • Ubuze inda amena imigi.
  • Ubuze uko agira agwa neza.
  • Ubwenge burarahurwa.
  • Ubwenge buza nyuma y’uburagi.
  • Ubwenge buza ubujiji buhise.
  • Ubwira intumva ata ibiheko.
  • Ubwira umuzi ntavunika.
  • Ubwiru bw’ingomabumenywa n’umwiru na nyirayo.
  • Ubwiza bw’intobo ntibuyibuza kurura.
  • Ubwiza bw’umukobwa ntibwamubujije kuruha.
  • Ubyaye nabi aramutswa (atukwa) n’abakwe.
  • Ubyina iwabo arasebwa.
  • Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
  • Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
  • Uca imisoto y’inda ntafasha umuhoro hasi.
  • Uca mw’ishyamba utazi ugaca inkoni utazi.
  • Uca urubanza rw’abavandimwe arararma.
  • Ucira injiji amarenga amara ibinonko.
  • Ucyenze rimwe ntaba akimaze.
  • Ucyeza abami babiri aba ashaka twange umwe.
  • Udapfuye arakira.
  • Udashinga ntabyina.
  • Ufinura itari iye ageza ku mukondo.
  • Ufite icyo abunza bwira aguze.
  • Ufite umufata ijosi ararigwandika.
  • Ufite umusegura agonda ijosi.
  • Ugaburira uwijuse bararwana.
  • Ugaya ibye abyibiramo.
  • Ugaya impundu z’urushishi, areba amatama ziturukamo.
  • Ugiciye inkondo siwe ugicundamo.
  • Ugirirwa neza n’uwo yayigiriye aba agira Imana.
  • Ugiye iburyasazi azimira nzima.
  • Ugiye iburyasazi azirya mbisi.
  • Ugucumise ingufi ntaba akwimye indende.
  • Uguhaye akubonye arutwa n’uguhaye akuzirikanye.
  • Uguhiga ubutwari muratabarana.
  • Uguhishe ko akwanga umuhisha ko ubizi.
  • Uguhimye atiretse .....
  • Ugusumba arakumanurira.
  • Ugusuriye ntumusurire akwita ikibura nnyo.
  • Ugusuriye ntumwishyure akwita akarondwe.
  • Uhagarikiwe n’ingwe aravoma.
  • Uhana umusore,amuhana agaruka.
  • Uhaze ikivuge, ntabura ikivugo.
  • Uhenera umukunzi ntamuhisha innyo.
  • Uhiga ubutwari n’umugore aragarama.
  • Uhima inda arayirariza.
  • Uhisha mu nda imbwa ntimwiba.
  • Uhishira umurozi akakumaraho abana.
  • Uhonga umwanzi amara inka.
  • Uhongera umwanzi amara inka.
  • Ujya gutera uburezi arabwibanza.
  • Ujya gutumira sakabaka aba yujuje inyama ibitebo.
  • Ujya kugaya impundu z’urukwavu abanza kureba imisaya ziturukamo.
  • Ukandagira agahungu ntahonyora.
  • Ukize baraza.
  • Ukize ububwa abukubitira undi.
  • Ukize ubusore arabubagira.
  • Uko umugabo aguye si ko amabya ameneka.
  • Ukora icyo azi yendwa ahetse.
  • Ukorora acira aba agabanya.
  • Ukoze hasi yibutsa undi ibuye.
  • Ukubarira akubeshya agira ati:nupfa tuzajyana.
  • Ukubira cyane ukamaramo n’ubwalimo.
  • Ukubise imbeba ntarobanura izihaka.
  • Ukubise imbwa aba ashaka shebuja.
  • Ukuboko kwafashe ingoma ntukuyirekura keretse baguciye.
  • Ukubwiye ubusa umusubiza ubundi.
  • Ukumoka kw’imisega ntikubuza abagenzi guhita.
  • Ukuri gushirira mu biganiro.
  • Ukuri kunyura mu ziko ntigushye.
  • Ukuri ntikwica umutumirano.
  • Ukurushije umugore akurusha urugo.
  • Ukwanga atiretse arakubwira ati: cyo turwane.
  • Umanika agati wicaye wajya kukamanura ugahagarara.
  • Umubabaro w’umwana umenywa na nyina.
  • Umubyeyi gito aremaza umwana igituba.
  • Umugabo arigira yakwibura agapfa.
  • Umugabo asiga imbwa.
  • Umugabo mbwa anyagiranwa n’abandi ati jye naboze.
  • Umugabo umwe agerwa kuri nyina.
  • Umugabo yagiye kunnya inyuma y’igihuru impyisi irahuma, ati: wahuma wagira, intambara nk’iyi inyigeze kabiri yansubira twatongana.
  • Umugabo yakubitiwe mu nsi yurugo rwa munywanyi we ntiyatabarwa ati kubana n’imbwa ndekeye aho.
  • Umugabo yatutse undi ati uragapfa undi nawe ati nzagaya imwba izansangayo.
  • Umugani ugana akariho.
  • Umugaragu aruta ingaruzwa muheto.
  • Umugore abyara uwawe ntaba uwawe.
  • Umugore amenya ayo umukazana mu nkiko, ntamenya ayo umukobwa mu mpinga.
  • Umugore arabyina ntasimbuka.
  • Umugore asasira uwishe se.
  • Umugore bamukubitiye gusambana ati: nasekwa nutarakimeze.
  • Umugore gito agutatira aguseguye.
  • Umugore gito arutwa n’inkingi.
  • Umugore gito arutwa n’umwanzi gica.
  • Umugore gito ntimubura kubyarana.
  • Umugore gito ntimujyana iwabo.
  • Umugore gito ntumusigaho impfubyi.
  • Umugore mubi agirwa n’ingongo y’umuhoro.
  • Umugore mukina agukinze umutima, wateba akagutambuka ajya gushaka imbere ye.
  • Umugore musangira amata ntimusangira amazi.
  • Umugore mwiza asegura inkokora inkoko zikarinda zibika.
  • Umugore mwiza ntaba uwawe, yaba uwa mukuru wawe.
  • Umugore ni intwari, umukanira ----- impinduka yaza akaguta mu nganigani.
  • Umugore ni nyampiga.
  • Umugore ni umutima w’urugo.
  • Umugore ni uwo umuryango.
  • Umugore ntacyo bitwaye abyara umwana wampamagariraga iki.
  • Umugore ntajya kurarika, iyo araritse abuza n’uwari kuza.
  • Umugore si umwiza nk’uwumva.
  • Umugore umukamira impenda (amashyo) impinduka zaza ati ntacyo wigeze umpa.
  • Umugore umurika mu mbere yandurura, aba yereka imbeba.
  • Umugore umwita inka ya Rwogera wamwikura akagukura mu rugo.
  • Umugore umwita inka ya Rwogera wamwikura wamwikura mukajya i bwami.
  • Umugore umwita Nyirabarenzi yajya kuvoma akamena ikibindi.
  • Umugore umwita shenge warimukura mugakura inkingi.
  • Umugore uri ku mutiba ntabura umutima.
  • Umugore utazakurushya inkanda agucura agutaha ho.
  • Umugore w’icyongezankoni abwira umugabo we ngo niwe ruzire.
  • Umugore w’inkoramwuga, abishima yikoze mu nda.
  • Umugore w’ubwenge n’umugabo we iyo uburo bweze bagura ibirago bibiri.
  • Umugore w’ubwenge yonka undi.
  • Umugore w’umupfu agirango mukeba yagabuye.
  • Umugore w’umupfu akubitirwa ku ibuga.
  • Umugore w’umupfu amena ibanga ry’umukamaye.
  • Umugore w’umupfu arikirigita agaseka.
  • Umugore w’umupfu arya imbuto agasiga intabire.
  • Umugore w’umupfu aseka ikibi.
  • Umugore w’umupfu ateka bwije, umugabo akamuhinduka atihinduye.
  • Umugore w’umupfu yicara nk’uwashyikiriye.
  • Umugore w’umupfu, yaje rugezo abyara shikama.
  • Umugore w’umupfu yarikirigise araseka.
  • Umugore w’umusaza ntaherekeza urwenya.
  • Umugore w’undi araryoha.
  • Umugore wihenda yitwa bantanze urusyo.
  • Umugore yaryamanye n’ikiremba ati nambariye ubusa ubundi.
  • Umuhanga wo kurya arara akarabye.
  • Umuhigi uri kure ntaramurira imbwa.
  • Umuhini mushya utera amabavu.
  • Umuhungu w’icyiremba yarongoye umukobwa urwaye intinyi ati unyorosoye nabyukaga.
  • Umuhutu agira inzara ntagira inzika.
  • Umuhutu ntashimwa kabili.
  • Umuhutu urenzwe arenza nyina akaguru.
  • Umuja aruta umugore mubi.
  • Umujinya w’imbwa ushirira mu kuzunguza umurizo.
  • Umukecuru yanyaliye imbaragasa iti: ulitonde n’iyumuhindo yaransize.
  • Umukecuru yirebye amaguru ati bumba butama waratamiye.
  • Umukobwa aba umwe agatukisha bose.
  • Umukobwa bamushima ingendo akarenga iwabo.
  • Umukobwa wabuze umuranga yaheze mwa nyina.
  • Umukobwa wahiriwe yibwira ko akirusha abandi.
  • Umukobwa w’ubwira asambana asabwa.
  • Umukobwa w’umutima yubahisha umuryango.
  • Umukobwa w’umupfu asuzuguza umuryango.
  • Umukunnyi wa cyane yikururiye abaswezi (Umukunnyi yaruhiye umuswezi).
  • Umukunnyi aruhira umuswezi.
  • Umukunnyi mutindi akunira impare.
  • Umukwe ntaba umwana.
  • Umukwe w’isoni ahera mu mfuruka.
  • Umukwe w’umupfapfa yarebye imisumbi ya nyirabukwe.
  • Umuntu apfumbata uwo begeranye.
  • Umuntu asiga akamwirukaho ntasiga akamwirukamo.
  • Umuntu asinda akariho.
  • Umuntu yibyarira ikishi.
  • Umuntu yigishwa imico mibi n’abandi.
  • Umunyabukorikori yirutse ku bimusiga, yihisha ibimubona, yihishurira ibyapfuye.
  • Umunyandugakazi yaragumiwe ati: mbure umugabo mbure n’umukiga?
  • Umunyazi wa cyane yikururiye abasambanyi.
  • Umunywanyi wa benshi apfa akererewe.
  • Umupfu ntabura umupfunya.
  • Umurenzaho (umurenzo) wera ibijumba.
  • Umuruho ntiwabira habira nyirawo.
  • Umusaza uhaze akina n’imyenge y’inzu.
  • Umusazi arasara akagwa ku ijambo.
  • Umusazi asiga akamwirukana, ntasiga akamwirukamo.
  • Umusazi w’umukecuru yabonye uw’umusore yiruka ati nangwa nawe uracyabiharaye.
  • Umushishi w’umushino ntushira inogonora.
  • Umushumba yakubise undi ati: genda shahu turacyaragiranye.
  • Umusonga wundi ntukubuza gusinzira.
  • Umuswezi w’umuhanga anyaza n’utarakunnye.
  • Umuswezi w’umuhanga ntarobanura ibituba.
  • Umutanyu w’ingoma uruta ihundo rizima.
  • Umutavu w’urulimi iyo waciye ikiziliko ntawe uwutangira.
  • Umutego mutindi ushibuka nyirawo akiwurora.
  • Umutego mutindi wica nyirawo.
  • Umutemeli wishavu ni ijosi.
  • Umuti w’impaka ni uguceceka.
  • Umuti w’ubutindi ni ukwanga guhemuka.
  • Umuti w’ubusore ni ukurongora.
  • Umutima muhanano ntiwuzura igituza.
  • Umutima usobetse amaganya ntusobanura amagambo.
  • Umutima w’imfubyi watanze umutwe w’umusaza kumera imvi.
  • Umutindi ntacyira niyo akize ntakira uko yabaye.
  • Umutindi ntakiza undi.
  • Umututsi umusembereza mu kirambi akagutera ku buriri.
  • Umututsi umuvura amaso akayagukanurira.
  • Umututsi umuvura amenyo ejo akayaguhekenyera.
  • Umutwa ararengwa agatwika ikigega.
  • Umutware yicarira intebe undi ayibajisha.
  • Umutware yakubise umugaragu ati urakoze databuja.
  • Umutwe umwe wifasha gusara, ntiwifasha gutekereza.
  • Umwambari w’umwana agenda nka se.
  • Umwami akwicira so agacyura nyoko.
  • Umwami akwicira so ugakoma yombi uti: umugome yapfuye nyagasani.
  • Umwana apfa mu iterura.
  • Umwana apfira mu iterura.
  • Umwana murizi ntakurwa urutozi (ntakizwa intozi).
  • Umwana ni umutware.
  • Umwana umuhana avayo ntumuhana ajyayo.
  • Umwana umwe si umuryango.
  • Umwana utataramanye na se ntamenya umurage wa sekuru.
  • Umwana utenguha bwira aneye rimwe.
  • Umwana utumvira se na nyina yumvira ijeri.
  • Umwana uzaheka ntumwicisha urume.
  • Umwana w’umuja ukubitirwa ku mazi nyina yavomye.
  • Umwana w’umwingingano umuha amata akaruka amaraso.
  • Umwana w’undi abishya inkonda.
  • Umwanda ugira akazu.
  • Umwan zi aba mwa nyoko ntaba kure.
  • Umwanzi agucira akobo Imana igucira akanzu.
  • Umwanzi ntaba kure.
  • Umwera uturutse ibukuru ukwira hose.
  • Umwibone (inshiziyamanga) w’umugore yabwiye umwami ati nijye wakakwemeye.
  • Umwijuto w’ikinonko ugirango imvura ntizagwa.
  • Unera agati kikubiranyije wahaguruka kakayagutera.
  • Ungaye guhera ntungaye gutinda.
  • Upfuye akuruta niyo mugeze ikuzimu arakuruta.
  • Upfuye arapfurikwa.
  • Uratinda ngo ukumburwe, ugasanga waribagiranye.
  • Uri ibuzimu azunguza ajyana iwabo.
  • Uri mwanyina aruma umuheha akongeza undi.
  • Urose nabi burinda bucya.
  • Uruboza ruruta ururumbya.
  • Urubwa ruruta ububwa.
  • Urubyiruye iimpaza ntirubura impagarara.
  • Urucira mukaso rugatwara nyoko.
  • Uruciye mu nsi ntamenya ikiruri imbere.
  • Urugiye kera ruhinyuza intwari.
  • Urugo ni urufite igikali.
  • Urugo rwarazwe imishino umwana avukana itanu.
  • Urugo rw’umwanzi rurutwa n’itongo.
  • Urugo rw’undi ruribwamo ntirusegetwamo.
  • Uruka ntafata uhitwa.
  • Ururiye abandi ntirukwibagiwe.
  • Uruma Isi arahuha.
  • Urumbije umugore ntasarura umwana.
  • Urupfu rw’imbwa ni inyama.
  • Ururimi rubuze icyo ruvuga rubwejagura mu kanwa.
  • Urushyize kera ruhinyuza intwari.
  • Urutugu ntirukura ngo rurenge ijosi.
  • Urwishe ya nka ruracyayirimo.
  • Urwishigishiye ararusoma.
  • Urya inshuro n’incuti bigashira udahaze.
  • Urya urw'undi ntarwara inzoka.
  • Usanze nyina ashaje avuga ko inka za se zapfuye ubusa.
  • Usanze umwana w’undi arya amabyi aramubwira ati: komeza.
  • Useka usuze bwacya ukannya.
  • Usenya urwe umutiza umuhoro.
  • Ushaka inka aryama nka zo.
  • Ushaka kugishira ipfa aracyibyarira.
  • Ushaka uko nyina yashatse amara amazu.
  • Ushaka umushaka asanga umweko woroshye.
  • Ushize impumu yibagirwa icyamwirukankanaga (icyazimuteye).
  • Usiga umugeni ku cyanzu ukajya kwenda uwo ku cyavu.
  • Usiga umwanzi amara isimbo.
  • Ushaka amahoro yenga amahore.
  • Ushaka ko imboro zambuka uruzi abanza ibituba.
  • Ushaka ntababarira imisundi.
  • Ushaka umushaka asanga umweko woroshye.
  • Ushyingura amurika aba yereka imbeba.
  • Usurana umujinya ukinera.
  • Usuze agirwa no kunutsa.
  • Usuzugura agatuba ka mucyeba kakagutwara umugabo.
  • Utabusya abwita ubumera.
  • Utaganiriye na se ntamenya icyo sekuru yavuze (yasize avuze).
  • Utagera aragereranya.
  • Utagera ibwami abeshywa byinshi.
  • Utagira nyirasenge arisenga.
  • Utagira ubwoba aba atagra ubwenge.
  • Utagira uwo atuma arituma.
  • Utakwambuye aragukerereza.
  • Utaranigwa agaramye agira ngo ijuru riri bugufi (hafi).
  • Utarapfa aba akiriho.
  • Utariye ibyo upfuye arya ibyo ugiye.
  • Utazi akaraye araza ifu.
  • Utazi akaraye i Fumbwe araza ifu.
  • Utazi ikibabaje umugabo amutuka gushahurwa.
  • Utazi ikizakura yica umutavu.
  • Utazi ikimuhatse arora imboro ya se igitsure.
  • Utazi inda arara yijuse.
  • Utazi ubwenge ashima ubwe.
  • Utazi umurera amureresa amabya imbere.
  • Utazi Umurundi amurunda mu nzu.
  • Utazi umwanzi asiga umubiri.
  • Utazi umwanzi ashima inda.
  • Utera uburezi arabwibanza.
  • Uticaniye ntarahurira undi.
  • Utinura itari iye ayigeza ku mabya
  • Utuka utamutuka aba yitutse.
  • Utuma abahutu atuma benshi.
  • Uvoma yanga avoma ibirohwa.
  • Uvuze ko nyirurugo yapfuye si we uba amwishe.
  • Uwabike ntasaba arasumbakaza.
  • Uwabuze imfura ata ibiheko.
  • Uwagumiwe ahagamwa n’amazi.
  • Uwahawe n’Imana ntiyamburwa n’umuyaga.
  • Uwambaye ikirezi ntamenya ko cyera.
  • Uwambaye ubusa ni we ugira ndende.
  • Uwanga amazimwe abandwa habona.
  • Uwanga gutenguhwa atuma mukuru.
  • Uwanze kwumva abwirwa ari uko amaso atukuye.
  • Uwanze kwumva ntiyanze kubona.
  • Uwanze kwumvira se (na nyina) yumvira ijeri.
  • Uwanze nyakabwana ayangana n’ibyana byayo.
  • Uwarerewe n’Imana agira ngo arusha abandi guhana.
  • Uwariwe n’inzoka atinya n’umunyorogoto.
  • Uwarose nabi burinda bucya.
  • Uwarya amabyi yarya ikirundo.
  • Uwashatse neza ahura n’uwashatse nabi akamuseka agakwenkwemura.
  • Uwashirijwe n’intorezo ntiyadonderwa n’irago.
  • Uwenze make (amarwa) ntaba yanze ababo.
  • Uwenze uwo undi yiga gusya.
  • Uwiba ahetse aba abwiriza uwo mu mugongo.
  • Uwibeshya ahomera iyonkeje.
  • Uwica imbeba ntababarira ihaka.
  • Uwicishije inkware ukwaha ahora akumanitse.
  • Uwifuje umugisha w’undi annya ibuye.
  • Uwifuza icyo azabona aravuga ngo icyampa ngapfa.
  • Uwigize igihuru anebwamo.
  • Uwigize igitebo ayora ivu.
  • Uwirinda imishyukwe ayinyarira hakiri kare.
  • Uwitonze akama ishashi.
  • Uwitonze atura mu itongo ry’inkuba.
  • Uwitonze (ugiye kera) akama ishashi.
  • Uwitonze atoragura icyatakaye.
  • Uwitumiye yitwaza intebe.
  • Uwiturwa ineza n’uwo yayigiriye aba agira Imana.
  • Uwivumbuye n’ubundi aba yivumbitse.
  • Uwiyishe ntaririrwa.
  • Uwo kitararya (kitarahanda) agira ngo nta menyo kigira.
  • Uwo uzaheka ntumwicisha urume.
  • Uwo zivugutiwe ni wo zinywa.
  • Uwububa abonwa n’uhagaze.
  • Uyambariza ku ziko ikagusiga ivu.
  • Uyikura mu kabindi ikagukura mu bagabo.
  • Uzabona uri i Rwanda.
  • Uzangaye guhera ntuzangaye gutinda.
  • Uzangaye gutinda ariko ntuzangaye guhera.
  • Uzapfa akakurushya ntakagucure.
  • Uzasya mvome.
  • Uhima igisambo arakibitsa
  • Ukujana ninjoro umushima bukeye.

V[edit | edit source]

  • Vuguziga ni umwana w’Umunyarwanda.
  • Umuwitonze ntiyandura

W[edit | edit source]

  • Wabanguka ngo ushimwe, ugasanga umugayo wagutanzeyo.
  • Wanga gucyura ihene hakibona, bwakwira ugahebeba nka yo.
  • Wanga kwenda umuja bugacya atwite.
  • Wigana ingendo y’undi ugatagataga.
  • Wikanira umugisha w’undi ukannya ibuye.
  • Wima igihugu amaraso, imbwa zikayanwera ubuntu.
  • Wiringira amahoro amaherere ari inyuma (yaraye ku nzira).
  • Wiringira ijosi rikakubyarira umwingo.
  • Wirukana imbwa akari kera ukayimara ubwoba.
  • Wirukana umugore uguguna igufa ukazana urimira bunguri.
  • Wishinga imishinga y’imishino ugasarura imishumi y’ishati.
  • Wishinga innyo y’undi iyawe ikarangara.
  • Witaba kare ugatumwa kure.

Y[edit | edit source]

  • YEZU ATI WABIMENYE

Z[edit | edit source]

  • Zikama ababiri.
  • Zikamwa ayo zitahanye.
  • Zikama abahari

Ibitabo[edit | edit source]

  • J. Kananura, Imigani y’imigenurano y’imfasha abarezi (Proverbes rwandais expliqués à l’usage des éducateurs), 1975, Butare