Ikiyaga cya Mugesera
| Imigezi yinjiramo | Umugezi wa Nyabarongo | |
|---|---|---|
| Umugezi usohokamo | Umugezi wa Nyabarongo | |
| Ibihugu by'ikibaya | Rwanda | |
| Igihugu | Rwanda | |
| Aho iherereye | 2°6′29″S 30°18′54″E | |
| Ubutumburuke | 1400 m | |
| Uburebure | 19 km | |
| Ubugari | 14 km | |
| Ubuso | 40 km² | |

Ikiyaga cya Mugesera ni ikiyaga cyo mu Intara y'Iburasirazuba y'u Rwanda. Kiri mu Akarere ka Ngoma, mu majyepfo y'uburasirazuba bwa Kigali. Gihana imbibi kandi n'Akarere ka Rwamagana.
Ikiyaga cya Mugesera gifite ubuso bwa km² 39. Ni cyo kiyaga kinini mu biyaga n'ibishanga by'ikibaya cya Nyawarungu. Muri Jenoside yakorewe Abatutsi, Abatutsi benshi bajugunywe muri iki kiyaga. Kubera iyo mpamvu, gifatwa nk'urwibutso rwa Jenoside.
Imiterere
[Hindura | hindura inkomoko]Ikiyaga cya Mugesera kiri mu majyepfo y'uburasirazuba bwa Kigali.[1] Kiri mu Karere ka Ngoma, mu Murenge wa Mugesera, uwa Zaza n'uwa Rukumberi.[2][3][4] Gihana imbibi kandi n'Umurenge wa Karenge wo mu Karere ka Rwamagana.[2]
Ikiyaga cya Mugesera kiri ku butumburuke bwa m 1 360. Gifite ubuso bwa km² 39. Ubujyakuzimu bwacyo bugera kuri m 4,5. Ubujyakuzimu buringaniye ni m 3.[5]
Ikiyaga kiri mu kibaya gifite ubugari bwa km 35. Umugezi wa Nyawarungu unyura muri icyo kibaya ugana mu majyepfo. Uwo mugezi utera ibishanga n'ibiyaga bihoraho. Ikiyaga cya Mugesera kiri iburasirazuba bw'uwo mugezi. Ni cyo kiyaga kinini muri ibyo biyaga.[6] Ni kimwe mu biyaga byo hejuru by'uruzi rw'Akagera.[5]
Amazi y'ikiyaga aturuka ku migezi mito imanuka ku misozi yo mu majyaruguru, iburasirazuba no mu majyepfo. Iyo migezi izana amazi menshi mu bihe by'imvura.[6] Ikirere cyaho gifite ubushyuhe buringaniye kubera ubutumburuke. Ibihe by'imvura ni kuva muri Werurwe kugeza muri Gicurasi, no kuva muri Nzeri kugeza mu Kuboza.[1]
Ibinyabuzima n'uburobyi
[Hindura | hindura inkomoko]Ubushyuhe bw'amazi yo hejuru buri hagati ya °C 23 na 25.[5] Mu kiyaga harimo amafi menshi n'amoko menshi y'inyoni zo mu mazi. Harimo kandi ingona, inzoka n'izindi nyamaswa.[6]
Amafi y'ingenzi mu uburobyi ni Oreochromis niloticus na Oreochromis melanopleura. Mu 1973, ku kiyaga hakoreraga abarobyi 325. Uwo mwaka, baroba toni 300 z'amafi.[5] Ubu, ku nkengero z'ikiyaga, borora amafi mu bigega.[3]
Ubwikorezi n'ubukerarugendo
[Hindura | hindura inkomoko]Mu 2023, hakozwe ubwato bunini buhuza Umurenge wa Mugesera n'Umurenge wa Karenge. Ubwo bwato bwatwaraga abantu, imodoka n'umusaruro w'ubuhinzi nk'inanasi. Mu 2025, ubwo bwato bwari bumaze umwaka urenga budakora.[2]
Mu Murenge wa Zaza, ku nkengero z'ikiyaga, hubatswe hoteli yitwa Lakeside Recreation Resort.[3]
Amateka
[Hindura | hindura inkomoko]Mu kinyejana cya 15, akarere gakikije Ikiyaga cya Mugesera kari gatuwe n'umuryango w'Abahondogo. Abahondogo bari aborozi b'Abatutsi bari bafite igihugu cyigenga.[7]
Umurenge wa Rukumberi ukikijwe n'ibiyaga bitatu: Sake, Mugesera na Rweru. Muri Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, Abatutsi bo muri Rukumberi babuze aho bahungira. Abenshi bishwe. Abandi bajugunywe mu Kiyaga cya Mugesera.[4]
Urwibutso rwa Jenoside rwa Rukumberi rushyinguyemo abazize Jenoside barenga 38 000. Buri mwaka muri Mata, abarokotse bashyira indabo kuri iki kiyaga. Ikiyaga gifatwa nk'urwibutso rwa Jenoside.[4]
Inyandiko
[Hindura | hindura inkomoko]- 1 2 Streissguth, Tom (2008). Rwanda in Pictures (in Icyongereza). Twenty-First Century Books. p. 13. ISBN 978-0-8225-8570-1.
- 1 2 3 Uwajeneza Donatha (2025-03-21). "Ngoma-Mugesera: ibikorwa byabo bibangamiwe n'icyombo cyapfuye". Isango Star. Retrieved 2026-10-26.
- 1 2 3 "Menya Akarere". Akarere ka Ngoma. Retrieved 2026-10-26.
- 1 2 3 Jean Pierre Tuyisenge (2017-04-24). "Amateka y'Ikiyaga cya Mugesera gifatwa nk'urwibutso rwa Jenoside kubera Abatutsi bakiroshywemo". IGIHE. Retrieved 2026-10-26.
- 1 2 3 4 "Source book for the inland fishery resources of Africa, Vol. 1 – Rwanda: Lake Mugesera". FAO (in Icyongereza). Retrieved 2026-10-26.
- 1 2 3 Hughes, Ralph H.; Hughes, Jane S.; Bernacsek, G. M. (1992). A Directory of African Wetlands (in Icyongereza). IUCN. pp. 205–207. ISBN 978-2-88032-949-5.
- ↑ Niane, Djibril Tamsir (1984). General History of Africa, Vol. IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century (in Icyongereza). UNESCO. p. 518. ISBN 978-92-3-101710-0.