Jump to content

Umuriro wa Dengue

Kubijyanye na Wikipedia
Dengue fever
Other names: Dengue, breakbone fever[1][2]
Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever
The typical rash seen in dengue fever
Imivugire
Ishami ry'ubuvuziInfectious disease
IbimenyetsoFever, headache, muscle and joint pain, rash[1][2]
IngarukaBleeding, low levels of blood platelets, dangerously low blood pressure[2]
Igihe isanzwe itangira3–14 days after exposure[2]
Igihe imara2–7 days[1]
ImpamvuDengue virus by Aedes mosquitos[1]
Uburyo bwo kuyisuzumaDetecting antibodies to the virus or its RNA[2]
Indwara zisa na yoMalaria, yellow fever, viral hepatitis, leptospirosis[3]
KwirindaDengue fever vaccine, decreasing mosquito exposure[1][4]
UbuvuziSupportive care, intravenous fluids, blood transfusions[2]
Inshuro100 to 4000 million per year[5]
Abo yahitanye~40,000[6]

Dengue fever ni indwara iterwa n'umubu iterwa na virusi ya dengue.[1] Ibimenyetso bikunze gutangira nyuma y'iminsi itatu kugeza kuri cumi n'ine nyuma yo kwandura.[2] Ibi bishobora kuba birimo umuriro mwinshi, kuribwa umutwe, kuruka, kubabara imitsi n'ingingo, ndetse no kugira uduheri ku ruhu.[1][2] Gukira muri rusange bifata iminsi ibiri kugeza kuri irindwi.[1] Mu ngero nke z'abarwayi, iyi ndwara ihinduka indwara ikomeye ya dengue, izwi kandi nka dengue hemorrhagic fever, bigatuma habaho kuva amaraso, urugero ruto rw'ibinure mu maraso n'amaraso ava, cyangwa ikaba indwara ya dengue shock syndrome, aho umuvuduko w'amaraso uba uri hasi cyane.[1][2]

Dengue ikwirakwizwa n'ubwoko butandukanye bw'imibu y'ingore yo mu bwoko bwa Aedes, cyane cyane A. aegypti.[1][2] Iyi virusi ifite ubwoko butanu; [7][8] kwandura ubwoko bumwe akenshi bitanga ubudahangarwa bw'ubuzima bwose kuri ubwo bwoko, ariko ubundi bugatanga ubudahangarwa bw'igihe gito.[1] Kwandura indwara nyuma y’ubundi bwoko byongera ibyago bikomeye byo kurwara indwara.[1] Hari ibizamini byinshi bihari kugira ngo byemezwe ko indwara yanduye harimo no kumenya abasirikare b’umubiri banduye virusi cyangwa RNA yayo.[2]

Urukingo rwa dengue rwemewe kandi ruboneka ku isoko mu bihugu byinshi.[4] Guhera mu 2025, urukingo rusabwa gusa ku bantu basanzwe baranduye, cyangwa mu baturage bafite igipimo kinini cy’ubwandu mbere bafite imyaka 6 kugeza kuri 16.[9][5] Ubundi buryo bwo kwirinda burimo kugabanya aho imibu ihurira no kugabanya ibyago byo kurumwa.[1] Ibi bishobora gukorwa binyuze mu gukuraho cyangwa gupfuka amazi ahagaze no kwambara imyenda itwikira igice kinini cy'umubiri.[1] Kuvura indwara ya dengue ikabije birafasha kandi bikubiyemo gutanga amazi mu kanwa cyangwa mu mitsi ku ndwara yoroheje cyangwa iri hagati.[2] Ku ndwara zikomeye cyane, guterwa amaraso bishobora kuba ngombwa.[2] Abantu bagera kuri kimwe cya kabiri cya miliyoni bakenera kwakirwa mu bitaro buri mwaka.[1] Parasetamol (acetaminophen) ni yo isabwa aho gukoresha imiti igabanya ububabare itari iya steroide (NSAIDs) kugira ngo igabanye umuriro kandi igabanuke ububabare ku ndwara ya dengue bitewe n’uko ibyago byo kuva amaraso biyongera bitewe no gukoresha NSAID.[2][10]

Dengue yabaye ikibazo cy’isi yose kuva mu Ntambara ya Kabiri y’Isi Yose kandi ikunze kugaragara mu bihugu birenga 120, cyane cyane mu majyepfo y’uburasirazuba bwa Aziya, Aziya y’Epfo na Amerika y’Epfo.[11][12][13] Hagati ya 100 na 400 abantu miliyoni bandura buri mwaka kandi abagera ku 40.000 barapfa.[5][6] Mu 2019, umubare w’abandura wariyongereye cyane.[14] Ibisobanuro bya mbere by'icyorezo ni ibyavuye mu 1779.[13] Impamvu ya virusi n'ikwirakwira ryayo byasobanuwe mu ntangiriro z'ikinyejana cya 20.[15] Uretse kurandura imibu, hari n'akazi ko gufata imiti igamije kurwanya virusi.[16] Ifatwa nk'indwara yo mu turere dushyuha yirengagijwe.[17]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 "Dengue and severe dengue Fact sheet N°117". WHO. May 2015. Archived from the original on 2 September 2016. Retrieved 3 February 2016.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". BMJ. 351: h4661. doi:10.1136/bmj.h4661. PMID 26374064.
  3. ↑ Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics. Elsevier Health Sciences. 2016. p. 1631. ISBN 9781455775668. Archived from the original on 10 September 2017.
  4. 1 2 East S (6 April 2016). "World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines". CNN. Archived from the original on 18 October 2016. Retrieved 17 October 2016.
  5. 1 2 3 "Dengue". www.who.int (in Icyongereza). Archived from the original on 28 February 2020. Retrieved 20 August 2025.
  6. 1 2 "Global, regional, and national age-sex-specific mortality for 282 causes of death in 195 countries and territories, 1980-2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017". Lancet. 392 (10159): 1736–88. November 2018. doi:10.1016/S0140-6736(18)32203-7. PMC 6227606. PMID 30496103.
  7. ↑ Normile D (October 2013). "Tropical medicine. Surprising new dengue virus throws a spanner in disease control efforts". Science. 342 (6157): 415. doi:10.1126/science.342.6157.415. PMID 24159024.
  8. ↑ Mustafa MS, Rasotgi V, Jain S, Gupta V (January 2015). "Discovery of fifth serotype of dengue virus (DENV-5): A new public health dilemma in dengue control". Medical Journal, Armed Forces India. 71 (1): 67–70. doi:10.1016/j.mjafi.2014.09.011. PMC 4297835. PMID 25609867.
  9. ↑ "Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018" (PDF). Weekly Epidemiological Record. 36 (93): 457–76. 7 September 2018. Archived (PDF) from the original on 5 January 2019. Retrieved 12 April 2019.
  10. ↑ "Dengue". United States Centers for Disease Control and Prevention. 28 March 2016. Archived from the original on 24 March 2018. Retrieved 27 April 2018. Use acetaminophen. Do not take pain relievers that contain aspirin and ibuprofen (Advil), it may lead to a greater tendency to bleed.
  11. ↑ "Dengue and severe dengue". www.who.int (in Icyongereza). Archived from the original on 28 February 2020. Retrieved 29 February 2020.
  12. ↑ Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". Pediatric Critical Care Medicine. 12 (1): 90–100. doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7. PMID 20639791.
  13. 1 2 Gubler DJ (July 1998). "Dengue and dengue hemorrhagic fever". Clinical Microbiology Reviews. 11 (3): 480–96. doi:10.1128/cmr.11.3.480. PMC 88892. PMID 9665979.
  14. ↑ "Dengue and severe dengue". www.who.int (in Icyongereza). Archived from the original on 28 February 2020. Retrieved 15 December 2019.
  15. ↑ Henchal EA, Putnak JR (October 1990). "The dengue viruses". Clinical Microbiology Reviews. 3 (4): 376–96. doi:10.1128/CMR.3.4.376. PMC 358169. PMID 2224837. Archived from the original on 25 July 2011.
  16. ↑ Noble CG, Chen YL, Dong H, Gu F, Lim SP, Schul W, Wang QY, Shi PY (March 2010). "Strategies for development of Dengue virus inhibitors". Antiviral Research. 85 (3): 450–62. doi:10.1016/j.antiviral.2009.12.011. PMID 20060421.
  17. ↑ "Neglected Tropical Diseases". cdc.gov. 6 June 2011. Archived from the original on 4 December 2014. Retrieved 28 November 2014.