Siporo muri Afurika

Siporo mur'Afurika irateguwe, imikinomyinshi ifite shampiyona z’umwuga. Umupira w’amaguru (uzwi kandi kwizina rya ruhago) niwomukino ukunzwe cyane mu bihugu hafi ya byose bya Afurika . Ibihugu bimwe bya Afurika, nka Kenya na Etiyopiya, byiganje cyane mukwiruka intera ndende, mu gihe ibihugu bya Afurika y’Amajyaruguru nka Alijeriya, Misiri, Maroc na Tuniziya byiganje mu mukino wa handball . [3] Rugby na golf bikunzwe cyane mu bihugu bike bya Afurika, nubwo rugby ikunzwe cyane mur'Afurika y’Epfo. [4] [5]
Siporo gakondo yasuzugurwaga cyane mugihe cy'ubukoloni, kandimyinshi irimogupfa cyangwa yarazimye kubera igitutu cyo kuvugurura, ariko nyinshi ziracyakunzwe nubwonta burenganzira cyangwa inkunga bya leta bifite. [6] [7] : 193–194 Mu 2010, Afurika y'Epfo yabaye igihugu cya mbere cya Afurika cyakiriye igikombe cy'isi cya FIFA . [8] [9] [10] [11] [12] [13]
Amateka
[Hindura | hindura inkomoko]Afurika ifiteamateka maremare y’imikino gakondo . Ubukoloni bw’i Burayi kuvamumpera z’ikinyejana cya cumi n’icyenda bwazanye imikino yo mu Burengerazuba bw’isi ku mugabane, mu gihe bwagabanyaga imikorere y’imikino yomugace, Abanyaburayi babonaga nk’imikino ishaje kandi irwanya Abakristo. [14]
Siporo mur'Afurika mbere y’ikinyejana cyamakumyabiri hagati yakinwaga cyane cyane n’Abanyaburayi. Ibi byakoreshejwe mu gukomeza gutandukanya ibyiciro by’imibereho by’amoko yombi. Uburezi rusange bwa siporo bwashyizwe mu bikorwa mumijyi y’uturere tw'Afurika kugira ngo "bube heza" kandi bunoze umusaruro w’abaturage b’Abanyaburayi. Uko urubyaro rw’abahanga b’i Burayi n’abasangwabutaka bakurikiranaga uburezi, bamenyekanye mu mikino yari yaragenewe abimukira b’i Burayi. Aho ngaho, benshi muri bo babaye indashyikirwa maze baba "Inyenyeri za Siporo z’Abanyaburayi" kandi bubahwaga kubera ubwitange bwabo bwiza. Abo bakinnyi bashyizwe mu makipe y’igihugu y’Ubwongereza n’Ubufaransa kuko hari ubushobozi bwo kugaragaza ubuhanga bwabo mu mikino. Kuvicyogihe, uturere tw'Afurika twari twarakolonijwe twahagarariwe mu ruhando mpuzamahanga rwa siporo. Abakinnyi b’abahanga muturere twa Afurika tuvuga Icyongereza n’Igifaransa bitwaga "abasadukayo b’indashyikirwa." Akenshi babaga abana b’abasirikare <i id="mwZQ">bo muri Senegali bitwaga tirailleurs</i> cyangwa abasirikare.
Nyuma y'Intambara ya Kabiri y'Isi Yose, nomugihe cyogusana imipaka y'Uburayi, Ubwongereza n'Ubufaransa byagoranye kugumana koloni zabo, cyane cyane bitewe n'ubwikunde bw'igihugu. Nyuma y'uko Umuryango w'Ibihugu ushingwa, Ubwongereza n'Ubufaransa byiyemeje gukurikiza amahame y'ubutegetsi bwiza, yavugaga ko abaturage bafituburenganzira bwo kwihitiramo ubuyobozi bwabo. Mbere y'Intambara ya Kabiri y'Isi Yose irangiye, Afurika yafashe iya mbere kugira ngo yigenge ku burere bwa gikolonize bwashyizweho n'Ubwongereza n'Ubufaransa. Gushyira siporo mu mahanga byashingiye cyane ku bikorwa byo kwirukana ubukoloni, hamwe no kwinjizwa mu mikino Olempike. Afurika yakoresheje siporo nk'uburyo bwo kurwanya ivanguramoko no kurandura ivanguramoko rishingiye ku mwanya w'abaturage. Ubwo "abagome b'abanyacyubahiro" bagendaga bakundwa, abanyacyubahiro b'Abanyafurika bakoresheje aya mahirwe yo kurwanya ivanguramoko no guteza imbere siporo zomur'Afurika gusa, ahubwo no gushushanya ishusho ya Afurika nshya yigenga.
Igihe cya none
[Hindura | hindura inkomoko]Mu 1956, umupiraw'amaguru waranzwe n'iterambere muri Afurika ubwo hashingwaga ishyirahamwe ry'umupira w'amaguru mur'Afurika . Ubumwe bw'Afurika bwagaragajwe binyuze mu mikino, ariko bwagenzurwaga n'amashyirahamwe y'imikino yo mu Burengerazuba nka FIFA . Nyamara, mu mikino Olempike ya Roma yomu 1960, abakinnyi b'abirabura b'Abanyafurika bagize icyo bageraho mu nzego zabo, ndetse banatsinda imyanya ikomeye mumpera z'irushanwa. Siporo yatumy'Afurika irushaho gushakubwigenge, kandi muriki gih'Afurika izwicyane mumikino myinshi, cyane cyane mu mupira w'amaguru. [13] [4]
Ibikorwaremezo
[Hindura | hindura inkomoko]
Kutagira icyo bivuzemur'Afurika mumikino mpuzamahanga biterwa no kutagira ibikorwa remezo. [15] [16] [17] [18] [19] [ [20] [21] [22] [23] [24]
Siporo y'ikipe
[Hindura | hindura inkomoko]Ishyirahamwe ry'Umupira w'Amaguru
[Hindura | hindura inkomoko]
Umupira w'amaguru w'ishyirahamwe ry'umupira w'amaguru (uzwi kandi ku izina rya football) ni wo mukino ukunzwe cyane muriburigihugu cya Afurika. Amakipe y'amakipe yomur'Afurika yitabira igikombe cya CAF Champions League na CAF Confederation Cup . Amakipe y'ibihugu by'Afurika yitabira igikombe cya Afurika ndetse no mu irushanwa ry'ibihugu bya Afurika kumakipe yomugace.
Umupira wa baseball
[Hindura | hindura inkomoko]Baseball ntabwigaragara cyane mur'Afurika. Ariko, Ishyirahamwe ry’Isi rya Baseball Softball ryatangije Baseball5, ubwoko bwa baseball bwomumuhanda, hamwe n’ibihugu icyenda byashinze, [ a ] mu rwego rwo kumenyekanisha uyumukino kumugabane. [25] [26]
Umupira w'amaguru
[Hindura | hindura inkomoko]
Umukino wa Basketball nawukunzwe kumugabane wose, ahowagaragaye cyanemuri Nijeriya, Tuniziya, Misiri, Senegali, Ivory Coast, Kameruni na Angola, ndetse no muri Cape Verde na Sudani y'Epfo. [27] [28] [29] [30] [31] [32] [33]
Umunya-Nigeria Hakeem Olajuwon (watwayigikombe cya NBA inshurebyiri mwikipe ya Houston Rockets ) n'umwe mubakinnyi b'abanyamahanga beza mumateka ya NBA kandafatwa nk'ingenzi mu guteza imbere nogukurura umupira wa Basketball muri Afurika.
Cricket
[Hindura | hindura inkomoko]
Cricket n'umukino ukunzwe cyanemu Bwongereza kandiwoherejwe mubindibice by'ubwami bwahoze ari Ubwongereza . [34] [35] [36] [37] [38] [39] Cricket ifitinkomoko mumajyepfo y'uburasirazuba bw'Ubwongereza. Ikunzwe cyane mu Bwongereza na Pays de Galles, no mu bice by'Ubuholandi, no mu bindi bice by'isi, cyane cyane mumajyepfo y'Afurika, Ositaraliya, Nouvelle-Zélande no ku mugabane w'Ubuhinde . Ikinwa kugira ngo igerageze urwego rwa Cricket muri Afurika y'Epfo na Zimbabwe, kandi umusaruro ugaragara muri Kenya na Namibiya.
Hoki yo mu kibuga
[Hindura | hindura inkomoko]Umukino wa Hockey wo mu kibuga ukunzwe muturere twahoze arutw’Ubwongereza mur'Afurika, ukaba waragaragaye cyane muri Misiri, Nijeriya, Gana, Kenya, Namibiya, Botswana, Zimbabwe cyane cyane muri Afurika y’Epfo.
Hockey yo mu rubura
[Hindura | hindura inkomoko]Hockey yomurubura n'umukino w’abantu bake mur'Afurika, ahwibihugu bike by'Afurika byitabira. [40] [41] [42] [43]
Ishyirahamwe ry'abakina rugby
[Hindura | hindura inkomoko]
Ishyirahamwe ry’abakina rugby rikunzwe cyane mur'Afurika y'Epfo (inshuro 4 z'abatwaye igikombe cy'isi mu 1995, 2007, 2019 na 2023 ) kandi ibindi bihugu bifite umusaruro ugaragara nka Maroc, Namibiya, Zimbabwe na Ivory Coast . [44] [45] [46] Irushanwa rikomeye ku mugabane ni Igikombe cya Afurika kirimo amakipe yokurwego rwambere rwa rugby mur'Afurika, naho Igikombe cy’iterambere rya Afurika kirimo amakipe yokurwego rwa kabiri. Ikipe ya rugby yo muri Afurika y'Epfo ni yo yonyine yitabira irushanwa mpuzamahanga, The Rugby Championship . Inyandiko ya Albert Grundlingh ivuga kungaruka siporo yagizekubwenegihugu, cyanecyane uburyo rugby yahinduye imiterere y’aba-Afrikaner kurugero runaka. Kaminuza ya Stellenbosch yasobanuwe nk'"ikipe ikomeye" ya rugby yo muri Afurika y'Epfo yari irwanya kaminuza zivuga Icyongereza zigaragaza "umuzi wa Afrikandom". [47]
Indi mikino
[Hindura | hindura inkomoko]Umupira w'intoki na volleyball birakunzwe cyane cyane mur'Afurika y'Amajyaruguru. Indimikino yo mumakipe nka polo yomumazi, hockey yo mubwoko bwa roller na netball nayikunzwe mubihugu bimwe na bimwe byo mu Burasirazuba n'Amajyepfo byo muri Afurika.
Siporo ku giti cy'umuntu ku giti cye
[Hindura | hindura inkomoko]Siporo kugiti cy’umuntu kugiti cye nayoningenzi cyane. Afurika ifitirushanwa rikomeye ry’imikino myinshi ryitwa All-Africa Games ryatangiye mu 1965 ryabereye i Brazzaville, Repubulika ya Kongo .
Siporo
[Hindura | hindura inkomoko]
Siporo ni rimwe mumarushanwa akomeye mur'Afurika. Irirushanwa ryabaye igice cy’imikino ya Afurika kuvamu 1965. Shampiyona ya Siporo mur'Afurika yabanje kuba kabiri mumwaka kuva mu 1979. Shampiyona ya Afurika yo gusiganwa ku maguru yabanje kuba mu 1985 nyuma yaho kuva mu 2011. Shampiyona ya Afurika yo kwiruka mu misozi yabanje kuba kuva mu 2009.
Byongeye kandi, amarushanwa menshi ya IAAF World Cross Country Championships yabereye muri Afurika. Irushanwampuzamahanga rya Meeting International Mohammed VI d'Athlétisme de Rabat ryabereyemuri Maroc kuvamu 2008 nk'igice cya IAAF World Challenge na IAAF Diamond League . Mbereyaho, Meeting Grand Prix IAAF de Dakar yarigice cya IAAF Grand Prix na IAAF World Challenge. Marathon ya Cape Town yabayirushanwa rya IAAF Silver Label mu 2014 n'irushanwa rya IAAF Gold Label mu 2017.
Kenya na Etiyopiya byagaragaye cyane mumikino ngororamubiri mumikino Olempike yo mu mpeshyi kuva mumyaka ya 1960, cyane cyane mu kwiruka intera yo hagati n'iy'intambwe ndende.
Kugendera ku igare
[Hindura | hindura inkomoko]
Irushanwa ry’amagare ryomumuhanda rya UCI Africa Tour ryatangiye kuba kuva mu 2005.
Ikipe ya Dimension Data, yahoze ari MTN–Qhubeka, niyokipe yambere y’Abanyafurika yinjiye muri Grand Tours mu 2015. Abagize ikipe bazwi barimo Jacques Janse van Rensburg na Youcef Reguigui .
Kenya n'u Rwanda biri kwiyongera mu gusiganwa ku magare ku isi. [48] [49] [50] [51] [52] [53] [54]
Golf
[Hindura | hindura inkomoko]Golf numukino ukunzekugaragara mur'Afurika. [55] The Sunshine Tour ifite icyicaro mur'Afurika y'Epfo ariko inasura ibindi bihugu by'abaturanyi. Amarushanwa menshi yemejwe n'irushanwa ry'i Burayi, nka South African Open, South African PGA Championship, Alfred Dunhill Championship, Nedbank Golf Challenge, Africa Open, Joburg Open, Tshwane Open ,
Abakinnyi ba golf bazwi cyane mur'Afurika barimo Bobby Locke, wegukanyigikombe cya British Open inshurenye mu 1949, 1950, 1952 na 1957; Gary Player, wegukanye igikombe cya British Open mu 1959, 1968 na 1974, The Masters mu 1961, 1974 na 1978, PGA Championship mu 1962 na 1972 na US Open mu 1965; Ernie Els, wegukanye igikombe cya US Open mu 1994, 1997 na British Open mu 2002 ; Nick Price, wegukanye igikombe cya PGA Championship mu 1992 na 1994 na British Open mu 1994; Retief Goosen ; Trevor Immelman ; Louis Oosthuizen na Charl Schwartzel .
Siporo y'imodoka
[Hindura | hindura inkomoko]
Siporo y'imodoka ikunzwecyane mur'Afurika y'Epfo. Ikigihugu cyakiriye amasiganwa mpuzamahanga menshi, nka Grand Prix yo muri Afurika y'Epfo ( Formula One ), Grand Prix yo muri Afurika y'Epfo ( Grand Prix) yo gusiganwa ku magare ya moto, n'ibindi. Grand Prix yo muri Maroc ni yo Grand Prix ya mbere mur'Afurika yakiriye Formula 1 mu 1958 .
Safari Rally yarimwemu marushanwa y’isi ya Rally kuvamu 1973 kugezamu 2002, mbereyo kugaruka mu 2021. Mbere Rallye Côte d'Ivoire nayo yaberaga nk'irushanwa rya WRC kuva mu irushanwa ry’isi rya Rally ku bashoferi n'abakora kuva mu 1977 kugeza mu 1992. Isiganwa rya Dakar Rally ryabereye mur'Afurika y'Amajyaruguru kuva mu 1979 kugeza mu 2007, harimo inzira ya Ruguru-Amajyepfo mu 1992 n'inzira ya Iburengerazuba-Iburasirazuba mu 2000 .
Jody Scheckter niwemushoferi wenyine w’imodoka ukomoka mur'Afurika wegukanye Formula 1 mu 1979, mu gihe Tony Maggs na John Love batsinze ibitegobyinshi. Giniel de Villiers yegukanye Dakar Rally mu 2009. Muri Motos, Afurika y'Epfo yari ifite/ifite abakinnyi bazwi nka Kork Ballington, Jon Ekerold, ubu akaba na Brad Binder, mu gihe abashoferi bo muri Rhodes barimo Ray Amm na Jim Redman .
Tenisi
[Hindura | hindura inkomoko]Tenisi numukino w’abantu bake mur'Afurika. [56] [57] [58] [59] [60]
Abakinnyi bazwibarimo Kevin Anderson, Irene Bowder Peacock, Jaroslav Drobný, Cliff Drysdale, Kevin Curren, Wayne Ferreira, Johan Kriek, Brian Norton, Sandra Reynolds, Eric Sturgess, Ian Vermaak, Amanda Coetzer na Kevin Anderson .
Irushanwa rya South African Open ryari mwirushanwa rya Grand Prix kuvamu 1972 kugeza mu 1989 ndetse n'irushanwa rya ATP Tour kuva mu 1990 kugeza mu 2011.
Siporo yo mu mazi
[Hindura | hindura inkomoko]
Siporo zomumazi zikunzwe cyane mubihugu byokunkombe z'inyanja, kunkengero z'ibiyaga bigari n'imigezi. Gutembera mubwato, [61] gukaraba, gukaraba mumazi ni ubwoko burikwiyongera muri Kenya, Afurika y'Epfo, Zambiya, u Rwanda na Uganda. Ishobora kwishimirwa haba nk'umukino ndetse n'uburyo bw'ubukerarugendo bukora, bwagenewe amatsinda y'abitabiriye imikino itandukanye n'urwego rw'imyitozo.
Siporo yo kurwana
[Hindura | hindura inkomoko]Hariho kandamarushanwa akomeye y’imikino yo kurwana n’imikino yo kurwana kumugabane.
Iteramakofe
[Hindura | hindura inkomoko]
Louis Phal niwewabaye umukinnyi wambere w’umunyafurika watwaye igikombe cy’isi cy’iteramakofe. Hari indi myaka 40 yagombaga gutsindira undimukinnyi watwaye igikombe cy’isi cy’iteramakofe mu ishusho ya Richard Ihetu . Hagati aho, nta buryo bwo kuyobora imikino y’iteramakofe bwabigize umwuga bwari buhari muri Afurika kugeza mu 1973, ubwo abahagarariye ibihugu icyenda bya Afurika bashingaga Ishyirahamwe ry’iteramakofe mur'Afurika . Kuya 30 Ukwakira 1974, Muhammad Ali na George Foreman barwaniye igikombe cy’abaremereye muri Zaire cyaje kwitwa Rumble in the Jungle .
Afurika imazegutsindira igikombe cy’isi cya shampiyona nyinshi, Azumah Nelson akaba ariwe uzwi cyane. [62] [63] [64] [65] [ [66] [ [67] [68] [69]
Judo
[Hindura | hindura inkomoko]Afurika ntabwirabona umuntu utsinda muri Judo kwisi. [70] Shampiyona ya Judo mur'Afurika niyo marushanwa akomeye ya Judo muri Afurika.
Karate
[Hindura | hindura inkomoko]Karate yatangijwe bwambere mur'Afurika mumyaka ya 1960. [71] [72] Ishyirahamwe ry’Abanyafurika ry’Ishyirahamwe rya Karate niryo rishinzwe karate muri Afurika.
Ubumenyi bw'imirwano buvanze
[Hindura | hindura inkomoko]Abahanzi bakomeye bomur'Afurika barimo Israel Adesanya, umukinnyi wa UFC muburebure bwo hagati, Kamaru Usman, umukinnyi wa UFC muburebure bwohagati, na Francis Ngannou, umukinnyi wa UFC mu burebure bwo hejuru.
Irushanwa rya Extreme Fighting Championship (ryahoze ryitwa EFC Africa) nikigo cy'Afurika y'Epfo cyashinzwe mu 2009. [73] [74] Niryo shyirahamwe ryambere ry’imikino yo kurwana ivanze ku mugabane w'Afurika. [75]
EFC Africa 19, yabereye muri Carnival City i Johannesburg kuya 19 Mata 2013, yayoboyizindi mikino mur'Afurika aho yarebwe abantubarenga miliyoni 1.8, aho 31.3% by'abareba televiziyo muri Afurika y'Epfo ( SABC, e.tv na DStv byose hamwe) byashyizwe hamwe. Aya niyo manota menshi mu mateka ya EFC, arenga agahigo ka EFC Africa 12 kokurebwa abantu miliyoni 1.6 na 25.9% by'abareba. [76] EFC 85 yasubitswe kubera icyorezo cya COVID-19 .
Taekwondo
[Hindura | hindura inkomoko]Taekwondo irimo gukuruko abantubenshi bitabira imikino Olempike. [77] [78] [79] Afurika irimo kuzamuka nk'ikipe ikomeye muri Taekwondo. [80] [81] Taekwondo iyoborwa n'Ishyirahamwe ry'Abanyafurika rya Taekwondo .
Ibirori
[Hindura | hindura inkomoko]
Afurika y'Epfo yakiriye igikombe cy'isi cya Rugby cyo mu 1995, igikombe cy'isi cya Cricket cyo mu 2003 n'igikombe cy'isi cya FIFA cyo mu 2010. [82] [83] Afurika yakiriyimikino ya Pan Arab esheshatu n'imikino ya Mediterane esheshatu. Durban, Afurika y'Epfo yatangajwe nk'iyakiriye imikino ya Commonwealth yo mu 2022 mu 2015, arikoyangiwe kwakirimikino muri 2017. [84]
Amarushanwa akomeye kumugabane w'Afurika nimikino y'Afurika, Igikombe cy'Ibihugu bya Afurika, CAF Champions League, Shampiyona ya Afurika mu mikino ngororamubiri, Shampiyona ya Afurika mu marushanwa ya Rally na Sunshine Tour .
Ibirori bya Afurika yose
[Hindura | hindura inkomoko]- Imikino ya Afurika
- Imikino yo ku mucanga muri Afurika
- Imikino y'Urubyiruko rwa Afurika
- Imikino ya Para y'Abanyafurika
- Imikino ya Kaminuza zo muri Afurika yose
- Imikino ya gisirikare ya Afurika
- Shampiyona y'Afurika
- Urutonde rw'abatsindiye imidari muri Afurika mu mikino Olempike
Ibirori byo mu karere
[Hindura | hindura inkomoko]- Imikino yo mu nyanja ya Mediterane
- Imikino yo ku mucanga wa Mediterane
- Imikino y'Abarabu na Shampiyona
- Shampiyona ya Afurika y'Amajyaruguru - Shampiyona ya Maghreb
- Shampiyona y'Afurika y'Iburasirazuba
- Shampiyona ya Afurika y'Iburengerazuba
- Shampiyona ya Afurika yo Hagati
- Shampiyona y'Afurika y'Amajyepfo
- Imikino yo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Imikino yo muri Afurika y'Iburengerazuba
- Imikino yo muri Afurika yo Hagati
- Imikino yo muri Afurika y'Epfo
- Imikino yo ku kirwa cy'inyanja y'Ubuhinde
Afurika y'Iburasirazuba
[Hindura | hindura inkomoko]Icyiciro cya mbere cy'imikino y'Umuryango w'Afurika y'Iburasirazuba (EACoG) (2018). [85]
- Imikino y'Umuryango w'Afurika y'Iburasirazuba (EACoG)
- Imikino y'Amashuri yo muri Afurika y'Iburasirazuba (Imikino ya FEASSSA)
- Igikombe cya CECAFA
- Imikino n'umuco bya gisirikare bya EAC
- Imikino hagati y'Inteko Ishinga Amategeko ya EAC
- Imikino y'Amashuri Yisumbye yo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Imikino ya Afurika y'Iburasirazuba hagati ya Kaminuza n'izindi
- Imikino y'abagore muri Kaminuza zo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Shampiyona ya Netball yo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Igikombe cya Rugby cya Afurika y'Iburasirazuba (EARC)
- Igikombe cya Rugby Super Cup cyo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Igikombe cya Afurika y'Iburasirazuba
- Shampiyona y'umukino wa Handball muri Afurika y'Iburasirazuba
- Igikombe cya Cricket cyo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Shampiyona ya Volleyball yo ku mucanga muri Afurika y'Iburasirazuba
- Siporo yo muri Afurika y'Iburasirazuba
- Siporo y'Abafite Ubumuga muri Afurika y'Iburasirazuba
Afurika y'Amajyepfo
[Hindura | hindura inkomoko]Olempike y'imbeho
[Hindura | hindura inkomoko]Abantu benshi bo mu bihugu by'Afurika bahagarariye ibihugu by'Afurika mu mikino Olempike y'itumba . [88]
Reba kandi
[Hindura | hindura inkomoko]
- Imikino ya gisirikare ya Afurika
- Ishyirahamwe ry'imikino y'abafite ubumuga muri Afurika
- Imikino y'Urubyiruko rwa Afurika
- Ishyirahamwe ry'Amashyirahamwe y'Imikino ya Afurika
- Ishyirahamwe rya Komite Olempike z'Igihugu za Afurika
- Ishyirahamwe ry'Amashyirahamwe ya Siporo ya Kaminuza n'Amashuri Makuru
- Urutonde rw'abatsindiye imidari muri Afurika mu mikino Olempike
- Siporo muri Aziya
- Siporo mu Burayi
- Siporo muri Oseyaniya
- Siporo muri Amerika y'Epfo
- Siporo muri Amerika ya Ruguru
Isesengura ry'ibitabo
[Hindura | hindura inkomoko]- Bogopa, D. (2001). ”Iterambere rya Siporo: Inzitizi n'ibisubizo muri Afurika y'Epfo”. Mu gitabo cy'impuguke mu by'imibereho y'abantu muri Afurika, vol. 8, No. 1.
- Chiweshe, MK (2014). “Ikibazo cy’umupira w’amaguru muri Afurika: Ruswa, n’iterambere (ridahagije) ry’umukino ku mugabane”. Mu gitabo cy’amategeko n’ubucuruzi bya siporo muri Afurika/2014.
- Keim, M. na de Coning, C. (umwanditsi) (2014). Politiki ya Siporo n'Iterambere muri Afurika: Ibisubizo by'Ubushakashatsi ku Bibazo byatoranijwe mu Gihugu. Cape Town: Ikigo cy'Ubuhanga mu bya Siporo n'Iterambere (ICESSD), Kaminuza ya Western Cape.
- Mwisukha, A. na Mabagala, S. (2011). “Ibibazo by’imiyoborere muri siporo muri Afurika y’Iburasirazuba”. Inyandiko itarasohoka yatanzwe mu nama mpuzamahanga y’Ishyirahamwe ry’Imicungire ya Siporo muri Afurika yabaye ku ya 2-4 Ukuboza 2011, i Kampala, muri Uganda. Iboneka kuri http://ir-library.ku.ac.ke/handle/123456789/13541 .
- Pannenborg, A. (2010): “Umupira w’amaguru muri Afurika: Ibyagaragaye ku ngaruka za politiki, imari, umuco n’amadini”, NCDO Publication Series Sports & Development.
- Steiner, A (2008) “Ingorane zo guteza imbere siporo muri Ghana”, 27 Ukwakira 2008. Iboneka kuri https://www.modernghana.com/news/188252/challenges-of-sports-development-in-ghana.html .
Amareferensi
[Hindura | hindura inkomoko]- ↑ "IWF120y/3 – 1928: Egypt initiates successful tradition". International Weightlifting Federation (in American English). 2025-02-13. Retrieved 2026-02-26.
- ↑ Hoh, Anchi (2016-08-04). "African Trail Blazers in the Past Summer Olympics | 4 Corners of the World". The Library of Congress. Retrieved 2026-02-26.
- ↑ Sports in Africa, Past and Present (1 ed.). Ohio University Press. 2020. ISBN 978-0-8214-2451-3.
- 1 2 "South African sport still divided by race | World news". Theguardian.com. 21 January 2013. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ "History of African Games". African Union Sports Council (in Icyongereza). 2026-01-19. Retrieved 2026-02-26.
- ↑ Cora, Burnett (2018). "Traditional sports and games in Eastern, Central and Southern Africa". Sport in the African World. Routledge. pp. 121–145. doi:10.4324/9781351212755-8. ISBN 978-1-351-21275-5.
- ↑ Keim, Marion; Coning, Christo de (2014-03-26). Sport and Development Policy in Africa: Results of a Collaborative Study of Selected Country Cases (in Icyongereza). AFRICAN SUN MeDIA. ISBN 978-1-920689-20-9.
- ↑ "Women's sport participation and gender equality: African women in the beautiful game". Archived from the original on February 14, 2016. Retrieved February 18, 2016.
- ↑ "The History Of Soccer In Africa". NPR.org. 2010-06-09. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ Darby, Paul (8 October 2013). Africa, Football and FIFA: Politics, Colonialism and Resistance - Paul Darby - Google Books. Routledge. ISBN 9781135298340. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ Craig, Steve (2002). Sports and Games of the Ancients - Steve Craig - Google Books. Bloomsbury Academic. ISBN 9780313316005. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ "12 things you didn't know about sports in Africa". ONE. 16 August 2016. Archived from the original on 19 June 2018. Retrieved 24 August 2016.
- 1 2 "Popularity and Participation of Sports in the Middle East and North Africa" (PDF). Revolutionsports.co.uk. Retrieved 2016-08-26.
- ↑ Amusa, LO; Toriola, AL (2013-12-31). "The changing phases of Physical education in Africa: Can a uniquely African model emerge?". African Journal for Physical Health Education, Recreation and Dance. 16 (4). doi:10.4314/ajpherd.v16i4.64095. ISSN 1117-4315.
- ↑ Powell, Anita (2012-08-12). "African Countries: Olympic Medals Seem Elusive". Theroot.com. Archived from the original on 2015-07-12. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ Baker, William J.; Mangan, James A., eds. (1987). Sport in Africa: essays in social history. New York: Africana Publishing Company. ISBN 0841909067. OCLC 15107411.
- ↑ "Olympics: Why Africa fell by the wayside". CNN.com. 2012-08-14. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ Djanie, Akua. "Why Did Africa Come To The London Olympics?". Newafricanmagazine.com. Archived from the original on 2015-07-03. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ Edwards, Piers (28 April 2016). "Own goal? Africa's shambolic sports management". BBC News. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "Sports in Africa: An untapped resource for development | Pambazuka News". Pambazuka.org. 12 May 2016. Retrieved 2016-08-26.
- ↑ Chadwick, Simon (19 June 2015). "Why Africa's sports industry needs to step up to the plate". doi:10.64628/AB.us764jcnn. Retrieved 24 August 2016.
{{cite web}}: Check|doi=value (help) - ↑ John Luiz; Riyas Fadal. "An Economic Analysis of Sports Performance in Africa" (PDF). Econrsa.org. Archived from the original (PDF) on 2016-08-26. Retrieved 2016-08-26.
- ↑ e.V., Transparency International. "Press release - Transparency International Global Corruption Report: Sport highlights scale of corruption in Africa". Archived from the original on 20 February 2019. Retrieved 24 August 2016.
- ↑ "Paris 2024 Olympics: How can Africa improve its performance for LA 2028?". 13 August 2024.
- ↑ "Baseball5 shines bright on the diamond". World Baseball Softball Confederation (in Icyongereza). Retrieved 2024-11-20.
- ↑ "History of WBSC Africa - wbscafrica.org". www.wbscafrica.org. Retrieved 2025-02-15.
- ↑ "NBA shoots for African basketball stars, courts new fan base - CNN.com". CNN. 24 September 2013. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ Powell, Shaun. "Olajuwon: Godfather of basketball in Africa". NBA.com. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ Tunde Eludini (2016-04-30). "INTERVIEW: Africa Basketball League surpassing expectations – CEO - Premium Times Nigeria". Premium Times. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ "NBA Africa Game a symbol of hope". Espn.co.uk. 2015-07-31. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ Willens, Max (2015-08-01). "In Africa, NBA Will Broadcast More Than 500 Games On TV, Broadband And Mobile Next Season Through Econet Partnership". Ibtimes.com. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ "NBA helping basketball grow in Africa with grassroots efforts". Usatoday.com. 2015-08-01. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ Mike Richman (2013-12-18). "Mandela Instrumental in Popularizing Basketball in Africa". Voice of America. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ Wagg, Stephen (14 November 2017). Cricket: A Political History of the Global Game, 1945-2017: 1945 to 2012. Routledge. ISBN 9781317557296 – via Google Books.
- ↑ Duncan, Isabelle (2013). Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket. London: Robson Press. ISBN 9781849545464.
- ↑ Aglietti, Stephanie (11 September 2014). "Rwanda cricket, growing a game of hope". Yahoo Sports. Agence France-Presse. Archived from the original on 17 October 2019. Retrieved 8 April 2015.
- ↑ "Why cricket is gaining in popularity in Rwanda". BBC News. 2012-12-24. Retrieved 2016-07-18.
- ↑ "Cricket World Cup: How the South African media reacted to the Black Caps' win - Sport - NZ Herald News". Nzherald.co.nz. 24 March 2015. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ "The Nigerians bowled over by cricket - BBC News". Bbc.co.uk. 2015-03-22. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ "Tunisia: the new North African home of ice hockey?". Yahoo Sports. Archived from the original on 2016-10-13. Retrieved 2016-10-24.
- ↑ "Cool Runnings: Tunisia's first ever ice hockey team hopes to make history". Middle East Eye. 2016-07-13. Retrieved 2016-10-24.
- ↑ "Ice hockey gaining ground in Tunisia". Africanews.com. 2016-08-15. Retrieved 2016-10-24.
- ↑ "Montrealer keen to represent Tunisia in first-ever African Ice Hockey Cup - Montreal - CBC News". Cbc.ca. 2016-07-23. Retrieved 2016-10-24.
- ↑ "South Africa's Struggle To Fix Racism In Sports". 2 May 2016. Archived from the original on 18 February 2018. Retrieved 24 August 2016.
- ↑ Fisher, Ryland (21 January 2013). "South African sport still divided by race". The Guardian. Retrieved 24 August 2016.
- ↑ David Ross Black; David R. Black; John Nauright (1998). Rugby and the South African Nation: Sport, Cultures, Politics, and Power in ... Manchester University Press. p. 122. ISBN 9780719049323. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "Summon 2.0".
- ↑ Ben East. "Land of Second Chances: The Impossible Rise of Rwanda's Cycling Team by Tim Lewis – review | Books". The Guardian. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ "Kenya's cycling hero puts next generation on the right track - CNN.com". CNN. 28 May 2014. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ "Cycling in Eritrea: Saddled with problems". The Economist. 2014-09-13. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ "Lycra in Africa: A cycling dream come true | SBS News". Sbs.com.au. 2015-07-21. Archived from the original on 2018-04-03. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ Bouchier, Tom (2016-07-12). "Has African cycling arrived? - CNN.com". CNN. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ Dabbs, Brian (20 June 2012). "A Dream on Two Wheels: In Country of Runners, Kenyan Cycling Team Faces Uphill Climb". The New York Times.
- ↑ Chhabra, Esha. "Cycling Becomes More Inclusive: Tour de France's First Africa Team Stands Tall at the Podium". Forbes.com. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ Smart, Tony (2013-07-23). "10 best golf courses in Africa - CNN.com". CNN. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Schreiner, Tanja (2014-02-14). "Dreaming of an African tennis champion". Voices of Africa. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Gary Morley (2011-07-22). "What does the future hold for African tennis? - CNN.com". CNN. Archived from the original on July 15, 2014. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Clarey, Christopher (25 June 2011). "African Tennis Players No Longer Among World's Best". The New York Times. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "Tennis programme serves hope in Kenya slum". Al Jazeera English. 2014-07-01. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "The story of Lagos' ill-fated 1976 Professional Tennis Tournament – Africa is a Country". Africasacountry.com. Archived from the original on 2019-04-01. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "What is rafting?". Nile Sport Safari. 2024-02-01. Retrieved 2024-02-01.
- ↑ John Nauright (January 1997). Sport, Cultures, and Identities in South Africa. A&C Black. p. 115. ISBN 9780718500726. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Tim Oates (2008-10-07). "History of South African Sport: II. Boxing". Bleacher Report. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "Africa has 4 'world' champions - SuperSport - Boxing". SuperSport. 2016-07-07. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Martin Cuddihy (2016-06-09). "Africa remembers boxing legend Muhammad Ali". The New Daily. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Bona Udeze (1967-02-06). Why Africa?: A Continent in a Dilemma of Unanswered Questions. Xlibris Corporation. p. 574. ISBN 9781436396844. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Edward Echwalu (16 May 2016). "Ugandan women turn to boxing to escape the slum | News | Africa | M&G". Mg.co.za. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Scarlett Cornelissen; Albert Grundlingh (13 September 2013). Sport Past and Present in South Africa: (Trans)forming the Nation. Routledge. p. 47. ISBN 9781317988595. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Nauright, John; Parrish, Charles (1931-03-23). Sports Around the World: History, Culture, and Practice. Bloomsbury Academic. p. 109. ISBN 9781598843002. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ "Judo gains popularity as Kenya targets Africa conquest". Shanghai Daily. 2015-04-01. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ "National Sports Authority, Ghana". Sportsauthority.com.gh. Archived from the original on 2015-04-02. Retrieved 2015-03-05.
- ↑ Resnekov, Liam (2014-07-16). "Love and Rebellion: How Two Karatekas Fought Apartheid | FIGHTLAND". Fightland.vice.com. Archived from the original on July 25, 2014. Retrieved 2015-03-05.
- ↑ "EFC: The future of MMA resides in Africa". 18 July 2017. Retrieved 29 November 2018.
- ↑ "EFC: Extreme Fighting Championship". Retrieved 25 April 2013.
- ↑ "MMA warrior, Demarte Pena, still EFC Africa's featherweight champ". Daily Maverick. 2013-04-22. Retrieved 2016-07-25.
- ↑ "EFC Africa: Latest MMA Ratings Smash Other African Sports". Archived from the original on 30 June 2014. Retrieved 25 April 2013.
- ↑ "Taekwondo grows dreams in Africa :: Korea.net : The official website of the Republic of Korea". Korea.net. 2013-02-12. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Emilie Iob (5 July 2016). "Ivorian Taekwondo Champions Head to Rio Olympics". Voice of America. Retrieved 2016-07-17.
- ↑ Zhang Jingya. "Faces of Africa 09/20/2015 Legacy of a Taekwondo Master Part 2". English.cntv.cn. Archived from the original on 2018-08-14. Retrieved 2016-07-19.
- ↑ "Africa emerges as new taekwondo force but Korea reclaim top spot". Archived from the original on 22 September 2016. Retrieved 24 August 2016.
- ↑ "Rio Olympics: Africa shines in taekwondo as Ivorian Cisse wins gold". The NEWS. 21 August 2016. Retrieved 24 August 2016.
- ↑ Charles P. Korr (2013-12-05). "Nelson Mandela saw sport as way to connect S. Africans". Usatoday.com. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ "For Nelson Mandela, sports were major weapon against racism". CNN.com. 2013-12-06. Retrieved 2015-03-31.
- ↑ "Africa will host Commonwealth Games 'one of these days', says Miriam Moyo". BBC Sport (in British English). 2022-07-26. Retrieved 2025-05-31.
- ↑ "East African Community". www.eac.int. Retrieved 2024-08-18.
- ↑ mathieu (2020-09-24). "CUCSA looks ahead to brighter future". FISU (in American English). Retrieved 2024-08-18.
- ↑ admin. "Home". Cucsa (in American English). Archived from the original on 2024-09-03. Retrieved 2024-08-18.
- ↑ Macjob, Gbolahan Peter (24 February 2018). "Africans at the Winter Olympics: Inspirational - or glory-hunters?". BBC News. Retrieved 8 March 2018.
.