Paul Biya
Paul Biya | |
|---|---|
Paul Biya mu 2022 | |
| Igihe yavukiye | 13 February 1933 Mvomeka'a, Dja-et-Lobo, Kameruni |
| Ubwenegihugu | Umunyakameruni |
| Kaminuza yizemo | Lycée Louis-le-Grand Sciences Po Paris Institut des hautes études d'outre-mer |
| Umwuga | Umunyapolitiki |
| Azwiho | Minisitiri w'Intebe wa Kameruni (1975–1982); umukuru w'igihugu ukuze kurusha abandi ku isi |
| Umwanya | Perezida wa Kameruni |
| Manda | Kuva ku wa 6 Ugushyingo 1982 |
| Uwo yasimbuye | Ahmadou Ahidjo |
| Ishyaka rya politiki | RDPC (mbere UNC) |
| Uwo bashakanye | Jeanne-Irène Biya (1961–1992) Chantal Biya (kuva 1994) |
Paul Biya (amazina ye y'amavuko: Paul Barthélemy Biya'a bi Mvondo; wavutse ku wa 13 Gashyantare 1933 i Mvomeka'a, mu karere ka Dja-et-Lobo, muri Kameruni) ni umunyapolitiki w'Umunyakameruni, akaba Perezida wa Repubulika ya Kameruni kuva ku wa 6 Ugushyingo 1982. Mbere yaho, yabaye Minisitiri w'Intebe kuva mu 1975 kugeza mu 1982.
Yazamutse mu nzego z'ubutegetsi ku gihe cya Perezida Ahmadou Ahidjo, amusimbura amaze kwegura mu buryo butunguranye mu 1982. Yakomeje ububasha bwe nyuma y'umugambi wa kudeta waburijwemo mu 1984. Mu ntangiriro z'imyaka ya 1990, ashyizweho igitutu, yemeye amashyaka menshi. Yongeye gutorwa mu 1992, 1997, 2004, 2011, 2018 na 2025, ariko abatavuga rumwe n'ubutegetsi n'ibihugu by'Uburengerazuba bakavuga ko buri matora yarangwaga n'uburiganya.
Afite imyaka irenga 90, ni we mukuru w'igihugu ukuze kurusha abandi ku isi, akaba n'uwa kabiri mu baperezida bamaze igihe kirekire ku butegetsi, nyuma ya Teodoro Obiang Nguema Mbasogo wa Gineya Ekwatoriyale. Ubutegetsi bwe bufatwa nk'ubw'igitugu.
Ubuzima
[Hindura | hindura inkomoko]Umuryango n'amashuri
[Hindura | hindura inkomoko]Paul Biya yavukiye mu mudugudu wo mu majyepfo ya Kameruni, hagati mu ishyamba rya ekwateri, ahantu hari hayobowe n'Ubufaransa. Ni umuhungu wa Anastasie Eyenga Ellé na Étienne Mvondo Assam, umukateshiste wifuzaga ko azaba padiri, bituma amujyana mu ishuri gatolika rya Nden, hanyuma mu iseminari za Édéa na Akono[1]. Ni Umugatolika ukomeye ku idini[2].
Amaze kwiga amashuri yisumbuye muri lycée Général-Leclerc i Yaoundé, yakomereje i Paris muri lycée Louis-le-Grand[3], muri Kaminuza ya Sorbonne, muri Institut d'études politiques (aho yakuye impamyabumenyi y'amategeko rusange mu 1961) no muri Institut des hautes études d'outre-mer[4]. Akiri umunyeshuri, yabaye umwenegihugu w'Ubufaransa, ariko nyuma arabureka asubiye muri Kameruni gukora mu butegetsi.
Ubuzima bwite
[Hindura | hindura inkomoko]Mu 1961, yashakanye na Jeanne-Irène Biya, witabye Imana ku wa 29 Nyakanga 1992; barera umuhungu we Franck Biya, wavutse mu 1971[5]. Franck Biya avugwa nk'ushobora kuzamusimbura[6]. Ku wa 23 Mata 1994, yashakanye na Chantal Vigouroux, amurusha imyaka 36, babyarana Paul Junior na Brenda Biya[7].
Urugendo muri politiki
[Hindura | hindura inkomoko]Mu Ukwakira 1962, yashyizwe mu biro bya Perezida Ahmadou Ahidjo nk'ushinzwe ubutumwa (chargé de mission). Mu 1965, yabaye umuyobozi w'ibiro bya Minisitiri w'Uburezi, Urubyiruko n'Umuco, hanyuma umunyamabanga mukuru w'iyo minisiteri. Mu 1967–1968, yabaye umuyobozi w'ibiro bya gisivili bya Perezida, hanyuma umunyamabanga mukuru w'ibiro bya Perezida afite ipeti rya minisitiri; mu Kamena 1970, agirwa Minisitiri wa Leta[8].
Ku wa 30 Kamena 1975, Ahidjo yamugize Minisitiri w'Intebe[9]. Itegeko ryo ku wa 29 Kamena 1979 ryamugize uzasimbura Perezida igihe habayeho icyuho.
Perezida wa Kameruni
[Hindura | hindura inkomoko]Gufata ubutegetsi n'umugambi wa kudeta wo mu 1984
[Hindura | hindura inkomoko]Ku wa 4 Ugushyingo 1982, Ahidjo yeguye mu buryo butunguranye, maze Paul Biya aba Perezida wa Repubulika ku wa 6 Ugushyingo 1982. Ahidjo n'uwamusimbuye ntibatinze guhangana. Ku wa 14 Nzeri 1984, Biya yatorewe kuyobora ishyaka rimwe rukumbi rya UNC, maze ku wa 24 Werurwe 1985 arihindura Rassemblement démocratique du peuple camerounais (RDPC).
Ku wa 6 Mata 1984, yarokotse umugambi wa kudeta wakozwe n'abasirikare b'ingabo zirinda Repubulika[10]. Bamwe mu bagerageje kumuhirika barafashwe, abandi baricwa. Ahidjo, washinjwe kugira uruhare muri uwo mugambi, yakatiwe igihano cy'urupfu adahari, nyuma Biya amuha imbabazi. Ihashywa ryibasiye cyane cyane uturere two mu majyaruguru, aho abantu amagana bishwe.
Ubukungu n'amashyaka menshi
[Hindura | hindura inkomoko]Yatowe ari umukandida umwe rukumbi mu 1984 no mu 1988. Yemeye gahunda y'ivugurura ry'ubukungu yatanzwe n'Ikigega Mpuzamahanga cy'Imari (FMI) na Banki y'Isi: kwegurira abikorera ibigo bya Leta, kugabanya amafaranga akoreshwa mu mibereho myiza; imishahara y'abakozi ba Leta yagabanyijweho 60 %[11].
Mu ntangiriro z'imyaka ya 1990, nyuma y'ibikorwa byo kwanga kumvira ubutegetsi byiswe "Imigi yapfuye" (Villes mortes) n'imyigaragambyo, yihutishije ishyirwaho ry'amashyaka menshi, akuraho amategeko "arwanya ubugambanyi" yari yarashyizweho n'uwo yasimbuye, yemerera itangazamakuru ryigenga[11]. Mu matora ya mbere y'amashyaka menshi yo mu 1992, yatangajwe ko yatsinze John Fru Ndi ku majwi 40 % kuri 36 %, ibyavuye mu matora abatavuga rumwe n'ubutegetsi banze[12]. Yongeye gutorwa mu 1997 (92,6 %) no mu 2004 (70,9 %). Kuva mu 1992, yagerageje gucamo ibice abamurwanya; mu 2025, Kameruni yari ifite amashyaka agera kuri 300, amwe aterwa inkunga na guverinoma[4].
Ivugurura ry'Itegeko Nshinga ryo mu 2008
[Hindura | hindura inkomoko]Mu Ukuboza 2007, yatangaje ko ashaka guhindura Itegeko Nshinga ryagabanyaga manda ya perezida kuri ebyiri. Uwo mushinga wanamuhaga ubudahangarwa imbere y'ubucamanza ku bikorwa yakoze ari ku butegetsi. Muri Gashyantare 2008, habaye imyigaragambyo yasabaga igabanuka ry'ibiciro n'iyegura rya Biya; yahashywe bikomeye, ihitana abantu bagera ku ijana, abandi ibihumbi barafungwa[11]. Ivugurura ryemejwe n'Inteko Ishinga Amategeko mu 2008. Ku wa 21 Ukwakira 2011, yongeye gutorwa ku majwi 78 %; ambasaderi wa Leta Zunze Ubumwe z'Amerika, Robert Jackson, yamaganye "amakosa ku nzego zose"[13][14].
Ibibazo by'umutekano
[Hindura | hindura inkomoko]Mu 2014, inyeshyamba za Boko Haram zaturutse muri Nijeriya zinjira muri Kameruni. Muri Gicurasi 2014, Biya na mugenzi we wa Cadi Idriss Déby batangaje intambara kuri Boko Haram, bohereza ingabo ku mupaka[15]. Muri Nzeri 2018, Kameruni yatangaje ko Boko Haram yasubijwe inyuma, nubwo imirwano yakomeje mu turere tw'umupaka[16].
Mu Ugushyingo 2016, mu turere tuvuga Icyongereza two mu Majyaruguru y'Uburengerazuba n'Amajyepfo y'Uburengerazuba, abarimu n'abanyamategeko bigaragambije bamagana ishyirwa ry'abavuga Igifaransa muri utwo turere n'iyimikwa ry'amategeko y'Abaromani aho kuba common law. Benshi basabaga gusubira ku butegetsi bwa federasiyo, abandi bake basaba ubwigenge bw'igihugu gishya bise "Ambazonia"; Biya yanze ibyo bisabwa byombi[17]. Mu mpera za 2017, igice cy'abashaka kwitandukanya cyafashe intwaro. Ku wa 30 Ugushyingo 2017, nyuma y'iyicwa ry'abasirikare n'abapolisi, Biya yavuze ko Kameruni yibasiwe n'"agatsiko k'abaterabwoba", ijambo radio ya Leta yafashe nk'itangazwa ry'intambara[18][19].
Amatora yo mu 2018 no mu 2025
[Hindura | hindura inkomoko]Ku wa 7 Ukwakira 2018, yongeye gutorwa ku majwi 71,3 %[20], mu matora yaranzwe n'urugomo n'ubwitabire buke[21]. Mu 2020, guceceka kwe mu gihe cy'icyorezo cya COVID-19 kwaranenzwe[22].
Ku wa 13 Nyakanga 2025, afite imyaka 92, yatangaje ko aziyamamariza manda ya munani mu matora yo ku wa 12 Ukwakira 2025[23][24]. Ku wa 27 Ukwakira, Urukiko rurinda Itegeko Nshinga rwatangaje ko yatsinze ku majwi 53,66 %, imbere ya Issa Tchiroma Bakary, na we wavugaga ko ari we watsinze[25][26]. Nyuma y'amatora, habaye imyigaragambyo yamagana uburiganya[27]. Yarahiriye manda ya munani ku wa 6 Ugushyingo 2025, imyigaragambyo ikomeje[28]; Issa Tchiroma yahise ahungira muri Gambiya[29].
Ubuzima bwe n'uzamusimbura
[Hindura | hindura inkomoko]Kuva mu myaka ya 2010, kujya kenshi mu mahanga mu "ngendo bwite" byateje impungenge ku buzima bwe; inshuro nyinshi havuzwe ko yapfuye[30]. Mu Nzeri n'Ukwakira 2024, yamaze iminsi 50 atagaragara mu ruhame[31]; ku wa 9 Ukwakira, Minisitiri w'Ubutegetsi bw'Igihugu Paul Atanga Nji yabujije itangazamakuru kuvuga ku buzima bwa Perezida[32].
Muri Mata 2026, nyuma y'itora ry'Inteko Ishinga Amategeko, Biya yasinye iteka risubizaho umwanya wa visi-perezida, uwo azishyiriraho ubwe, kugira ngo "hizerwe ukomeza kw'imirimo ya Leta" igihe habayeho icyuho; abatavuga rumwe n'ubutegetsi babyise "kudeta ishingiye ku nzego"[33]. Ku wa 20 Kanama 2026, afite imyaka 93, yagarutse i Yaoundé nyuma y'iminsi 74 ari mu mahanga, nta bisobanuro bitanzwe; ikinyamakuru Jeune Afrique cyavuze ko yabagiwe ivi i Genève[34][35].
Isesengura n'inenge
[Hindura | hindura inkomoko]Ubutegetsi bwe bukunze kwitwa ubw'igitugu[36]. Imiryango nka Amnesty International yanenze ubutegetsi bwe kubuza abaturage uburenganzira bw'ibanze no guhohotera uburenganzira bwa muntu[37]. Ifungwa ry'abanyamakuru, abanditsi, abayobozi b'amasendika n'abarwanashyaka ni kenshi[11]. Human Rights Watch yamaganye "ihashywa rikomeye" ry'abatavuga rumwe n'ubutegetsi[38]. Abamushyigikiye bo bavuga ko ku butegetsi bwe habayeho iterambere, nka demokarasi, irekurwa ry'imfungwa za politiki n'ubwinshi bw'abakandida[39].
Mu 2006, hatangijwe ibikorwa byo kurwanya ruswa byiswe Épervier, byatumye abayobozi bakuru benshi bafungwa, nubwo bikekwa ko byakoreshejwe mu gukuraho abo bahanganye[40]. Transparency International yashyize Kameruni ku mwanya w'igihugu cyamunzwe na ruswa kurusha ibindi ku isi mu 1998 no mu 1999[4], no ku mwanya wa 145 kuri 176 mu 2018[3].
Ububanyi n'amahanga
[Hindura | hindura inkomoko]Ubutegetsi bwe bushyigikiwe n'Ubufaransa, buhereza Kameruni intwaro, butoza ingabo zayo kandi akaba ari bwo bushora imari nyinshi muri icyo gihugu[41]. Mu 1986, yasubukuye umubano na Isiraheli, wari warahagaze kuva mu 1973[42]; umutwe w'ingabo zihuta (BIR) uhabwa ibikoresho kandi utozwa na Isiraheli[43]. Ku wa 10 Ukwakira 2002, Urukiko Mpuzamahanga rw'Ubutabera rwemeje ko igice cya Bakassi cyari mu makimbirane na Nijeriya ari icya Kameruni; ihererekanya ry'icyo gice ryakozwe mu mahoro hakurikijwe amasezerano ya Greentree yo mu 2006[44].
Aho byavuye
[Hindura | hindura inkomoko]- ↑ Georges Dougueli. "Le jour où Paul Biya a renoncé à devenir prêtre". jeuneafrique.com (in Igifaransa).
- ↑ "Une Afrique homophobe ?" (in Igifaransa).
- 1 2 "Paul Biya, la gouvernance par l'absence" (in Igifaransa).
- 1 2 3 Shuimo Trust Dohyee. "Paul Biya, "propriétaire absent" du Cameroun depuis 1982". Courrier international (in Igifaransa).
- ↑ "Africa's Media, Democracy and the Politics of Belonging".
- ↑ "Cameroon: Is Franck Biya the president's son and successor?". 2021-03-31. Retrieved 2024-06-28.
- ↑ "Candidate's biography :Paul Biya – 2004 Presidential Election". www.presidential2004.gov.cm. Archived from the original on 2007-11-21. Retrieved 2025-05-25.
- ↑ "Les figures du politique en Afrique". Karthala Éditions (in Igifaransa). 1999-01-01. Retrieved 2019-02-22.
- ↑ "Parcours de S.E. Paul BIYA". www.prc.cm (in Igifaransa). Retrieved 2018-12-01.
- ↑ "Cameroun: le jour où Paul Biya a failli être renversé". Slate Afrique (in Igifaransa). Retrieved 2019-04-24.
- 1 2 3 4 Thomas Deltombe (2011-10-01). "Interminable fin de règne à Yaoundé". Le Monde diplomatique (in Igifaransa). Retrieved 2018-11-02.
- ↑ Vivien Tonfack. "Présidentielle de 1992 : Le Sdf se remémore de sa frustration". camer.be (in Igifaransa).
- ↑ "Paul Biya officiellement réélu président du Cameroun". lemonde.fr (in Igifaransa). 2011-10-21. Retrieved 2011-10-22.
- ↑ Dépêche (2011-10-20). "Les États-Unis notent des « irrégularités » lors du scrutin présidentiel du 9 octobre". France24.com (in Igifaransa).
- ↑ Moki Edwin Kindzeka (2014-05-26). "Cameroon, Chad Deploy Troops to Fight Boko Haram". Voice of America (in Icyongereza). Retrieved 2025-06-09.
- ↑ "Boko Haram has been repelled, Cameroon's leader declares". AP News (in Icyongereza). 2018-09-30. Retrieved 2025-01-12.
- ↑ VOA (2018-09-30). "Cinq choses à savoir sur la crise anglophone au Cameroun". Voice of America (in Igifaransa).
- ↑ "Crise anglophone au Cameroun : Paul Biya dénonce une « bande de terroristes »". Jeune Afrique (in Igifaransa). 2017-12-01. Retrieved 2025-06-09.
- ↑ Le Figaro.fr avec AFP (2017-12-02). "Cameroun : l'armée "sans état d'âme" avec les séparatistes". Le Figaro (in Igifaransa). Retrieved 2025-06-09.
- ↑ "Cameroun: Paul Biya réélu à la présidence avec 71,28 %". RFI Afrique (in Igifaransa). Retrieved 2018-12-01.
- ↑ "Cameroon's President Paul Biya wins seventh term". BBC News. 2018-10-22. Retrieved 2018-10-28.
- ↑ "Au Cameroun, où le coronavirus progresse vite, le silence du président Biya pose question". journaldemontreal.com (in Igifaransa). 2020-04-04. Retrieved 2020-04-11.
- ↑ RFI (2025-07-13). "Cameroun : Paul Biya annonce sa candidature à la présidentielle pour un huitième mandat". rfi.fr (in Igifaransa). Retrieved 2025-07-13.
- ↑ "Cameroon's presidential election gathers momentum as candidates file for the October vote". Africanews (in Icyongereza). 2025-07-18. Retrieved 2025-07-19.
- ↑ Le Figaro avec AFP (2025-10-27). "Cameroun : Paul Biya, 92 ans et au pouvoir depuis 1982, réélu président pour la huitième fois". lefigaro.fr (in Igifaransa).
- ↑ "Cameroon re-elects world's oldest president". Sky News (in Icyongereza). 2025-11-27. Retrieved 2025-11-03.
- ↑ Robbie Corey-Boulet (2025-11-04). "Cameroon security forces killed 48 in election protests, UN sources say". Reuters. Retrieved 2025-11-04.
- ↑ "Cameroon's 92-year-old president Paul Biya sworn in again as opposition cries foul". AP News. 2025-11-06. Retrieved 2025-11-09.
- ↑ "Cameroon opposition leader flees to Gambia for 'safety' after disputed vote". Al Jazeera (in Icyongereza). Retrieved 2025-11-24.
- ↑ Elisabeth Asen. "Paul Biya, un président nonagénaire à la santé chancelante". dw.com (in Igifaransa).
- ↑ Henri Fotso. "Paul Biya est de retour au Cameroun – DW – 21/10/2024". dw.com (in Igifaransa). Retrieved 2024-11-02.
- ↑ "Cameroon bans media talk of president's health amid rumours". France 24 (in Icyongereza). 2024-10-10. Retrieved 2024-10-20.
- ↑ "Vice-président de Paul Biya : un silence qui dure et une liste de prétendants qui s'allonge". Jeune Afrique (in Igifaransa).
- ↑ "Après 74 jours d'absence, Paul Biya est de retour au Cameroun". rfi.fr (in Igifaransa). 2026-08-23.
- ↑ Frédéric Couteau. "Le genou tout neuf de Paul Biya". rfi.fr (in Igifaransa).
- ↑ Thomas Vampouille (2011-10-22). "Cameroun : Biya réélu président pour un mandat". lefigaro.fr (in Igifaransa).
- ↑ "Cameroon : Blatant disregard for human rights". amnesty.org (in Icyongereza).
- ↑ Le Monde avec AFP (2024-03-22). "Human Rights Watch accuse à nouveau le Cameroun de Paul Biya de réprimer toute opposition". lemonde.fr (in Igifaransa).
- ↑ François Soudan (2012-11-12). "Cameroun : 1982-2012, de Biya à Biya". jeuneafrique.com (in Igifaransa).
- ↑ Georges Dougueli (2009-09-28). "Fortunes diverses". Jeune Afrique (in Igifaransa).
- ↑ "France's Secret War in Cameroon Is Still Choking Its People". Jacobin. 2025-07-23.
- ↑ "Israel, Cameroon Restore Ties After 13-Year Break". Los Angeles Times. 1986-08-27. Retrieved 2024-08-15.
- ↑ Lindsey Hilsum (2015-05-13). "On the border and in the crossfire: Cameroon's war with Boko Haram". The Guardian. Retrieved 2023-06-04.
- ↑ "A Success in the Resolution of Boundary Dispute". The Cameroon–Nigeria Mixed Commission. 2019-07-09. Archived from the original on 2024-05-18. Retrieved 2024-04-23.
