Jump to content

Julius Maada Bio

Kubijyanye na Wikipedia
Julius Maada Bio
Julius Maada Bio mu 2023
Igihe yavukiye12 Gicurasi 1964
Tihun, akarere ka Bonthe, Siyera Lewone
UbwenegihuguUmunyasiyeralewone
Kaminuza yizemoAmerican University
UmwugaUmusirikare, umunyapolitiki
UmwanyaPerezida wa Siyera Lewone
MandaKuva ku ya 4 Mata 2018
Uwo yasimbuyeErnest Bai Koroma
Ishyaka rya politikiSierra Leone People's Party (SLPP)
Uwo bashakanyeFatima Bio (2013)
Abana4

Julius Maada Wonie Bio (yavutse ku ya 12 Gicurasi 1964 i Tihun) ni umusirikare mukuru wavuye mu ngabo akaba n'umunyapolitiki wa Siyera Lewone, Perezida wa gatanu w'icyo gihugu kuva ku ya 4 Mata 2018. Afite ipeti rya burigadiye jenerali. Mu 1992, yari umwe mu basirikare bato bahiritse ubutegetsi bwa Perezida Joseph Momoh, maze mu 1996 ahirika mugenzi we Valentine Strasser, ayobora igihugu kuva ku ya 16 Mutarama kugeza ku ya 29 Werurwe 1996, afite imyaka 32 gusa, mbere yo gushyikiriza ubutegetsi Perezida watowe, Ahmad Tejan Kabbah. Nyuma yo kuva mu gisirikare, yabaye muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, hanyuma agaruka muri politiki mu ishyaka rya Sierra Leone People's Party (SLPP). Yatsinzwe amatora ya perezida ya 2012, atsinda aya 2018, yongera gutorwa mu 2023. Ku butegetsi bwe, yashyizeho uburezi bw'ibanze n'ayisumbuye ku buntu kandi akuraho igihano cy'urupfu. Kuva muri Kamena 2025 kugeza muri Nyakanga 2026, yayoboye Umuryango w'Ubukungu w'Ibihugu bya Afurika y'Iburengerazuba (CEDEAO).

Ubuzima bwe bwa mbere n'amashuri

[Hindura | hindura inkomoko]

Julius Maada Wonie Bio yavutse ku ya 12 Gicurasi 1964 mu mudugudu wa Tihun, mu karere ka Bonthe, mu ntara y'Amajyepfo ya Siyera Lewone. Ni umwana wa 33 mu bana 35 b'umutware gakondo Charlie Bio II [1]. Ni Umusherboro (Sherbro) [2], kandi ni Umukristo Gatolika [3].

Yatangiye amashuri abanza mu ishuri Gatolika rya Tihun, ayarangiriza i Pujehun, aho yabanaga na mukuru we Agnes wari umwarimu. Hanyuma yize imyaka irindwi mu ishuri ryisumbuye rya leta rya Bo (Bo School), ariharangiza mu 1984 [3][1].

Umwuga wa gisirikare

[Hindura | hindura inkomoko]

Mu 1985, Bio yinjiye mu ishuri rya gisirikare rya Benguema, hafi ya Freetown, arirangiza mu Ukwakira 1987 afite ipeti rya su-liyetona [3][1]. Yakoreye mu birindiro bya Lungi no mu karere ka Kambia, mu mutwe wari ushinzwe kurwanya magendu ku mupaka na Gineya [3].

Mu 1990, yoherejwe muri Liberiya mu ngabo za CEDEAO zishinzwe kugarura amahoro (ECOMOG), mu gihe cy'intambara y'abenegihugu yari imaze kuduka muri icyo gihugu [1][3]. Nyuma y'umwaka umwe, yagaruwe muri Siyera Lewone kurwanya inyeshyamba za Revolutionary United Front (RUF), zari zatangiye gutera imidugudu yo ku mupaka na Liberiya muri Werurwe 1991 [4][3].

Kudeta n'ubutegetsi bwa gisirikare

[Hindura | hindura inkomoko]

Ku ya 29 Mata 1992, Bio yari umwe mu basirikare bato bayobowe na Kapiteni Valentine Strasser bahiritse ubutegetsi bwa Perezida Joseph Momoh, washinjwaga kuba yarateje intambara y'abenegihugu (1991–2002) [5][3]. Abo basirikare bashinze akanama ka gisirikare kayoboraga igihugu, National Provisional Ruling Council (NPRC), kayobowe na Strasser. Bio yabanje kuba umunyamabanga wa leta ushinzwe Amajyepfo i Bo, hanyuma ushinzwe itangazamakuru, nyuma aba visi-perezida wa NPRC [3]. Nyuma yaho, yasabye imbabazi ku iyicwa ry'abantu bagera kuri makumyabiri ryabaye muri iyo kudeta [1].

Ku ya 16 Mutarama 1996, Bio yayoboye kudeta yahiritse Strasser, nyuma y'amakimbirane mu buyobozi bwa NPRC ku bijyanye no kumvikana n'inyeshyamba za RUF mbere y'amatora y'amashyaka menshi yari ateganyijwe muri Werurwe 1996 [6]. Strasser yahise yoherezwa mu buhungiro i Conakry, muri Gineya [6]. Bio yagaruye amatora y'amashyaka menshi, maze muri Werurwe 1996 ashyikiriza ubutegetsi Ahmad Tejan Kabbah wari umaze gutorwa [1].

Nyuma y'igisirikare

[Hindura | hindura inkomoko]

Nyuma yo kuva mu gisirikare mu 1996, Bio yimukiye muri Leta Zunze Ubumwe z'Amerika, aho yabonye impamyabumenyi y'icyiciro cya gatatu (master) mu bibazo mpuzamahanga muri American University i Washington [7][8]. Yayoboye kandi ikigo cy'ubujyanama n'ishoramari cyitwa International Systems Science Corporation [9].

Kugaruka muri politiki

[Hindura | hindura inkomoko]

Mu 2005, Bio yinjiye mu ishyaka rya SLPP, ariyamamariza kuriyobora mu nama yaryo yabereye i Makeni, aba uwa gatatu [10][1]. Mu 2011, yatowe nk'umukandida wa SLPP mu matora ya perezida ya 2012; yatsinzwe na Perezida Ernest Bai Koroma wari ku butegetsi, abona amajwi 37,4% kuri 58,7% ya Koroma, ariko ashimangira SLPP nk'ishyaka rikomeye ritavuga rumwe n'ubutegetsi [11]. Nyuma yaho, yatangiye amasomo y'impamyabumenyi y'ikirenga mu bumenyi bw'amahoro muri Kaminuza ya Bradford, mu Bwongereza [7].

Perezida wa Siyera Lewone

[Hindura | hindura inkomoko]

Amatora ya 2018

[Hindura | hindura inkomoko]

Mu cyiciro cya kabiri cy'amatora ya perezida cyabaye ku ya 31 Werurwe 2018, Bio yatsinze Samura Kamara wo mu ishyaka ryari ku butegetsi, All People's Congress (APC), n'amajwi 51,8% [12][13]. Yarahiriye kuba perezida ku ya 4 Mata 2018, nubwo uwo bari bahanganye yamaganaga ibyavuye mu matora [14].

Politiki y'imbere mu gihugu

[Hindura | hindura inkomoko]

Mu kwezi kwe kwa mbere ku butegetsi, Bio yashyizeho uburezi bw'ibanze n'ayisumbuye ku buntu mu mashuri ya leta. Yahagaritse amasezerano y'inguzanyo ya miliyoni 400 z'amadolari yari yarasinywe na Koroma n'uBushinwa yo kubaka ikibuga cy'indege mpuzamahanga gishya, kandi atangiza igenzura ry'amasezerano y'ubucukuzi n'ibigo bya leta byo ku butegetsi bwabanje. Guverinoma ye yashinje Koroma na guverinoma ye ruswa ikabije.

Muri Gashyantare 2019, Bio yatangaje ibihe bidasanzwe kubera ubwiyongere bw'ihohoterwa rishingiye ku gitsina, yongera ibihano ku cyaha cyo gufata ku ngufu; ibyo bihe bidasanzwe byavanyweho muri Kamena uwo mwaka [15][16]. Mu 2022, yatangaje ko guverinoma ye ishyigikiye umushinga w'itegeko wagura uburenganzira bwo gukuramo inda [17]. Muri Mutarama 2023, yasinye itegeko ry'uburinganire n'iterambere ry'abagore, risaba ko nibura 30% by'abakandida mu matora y'abadepite n'ay'inzego z'ibanze baba abagore [18].

Abatavuga rumwe na we bamunenga kubera ubukungu bw'igihugu bwifashe nabi [19]. Muri Kanama 2022, imyigaragambyo yatewe n'izamuka ry'ibiciro yasabaga ko yegura, ihitana abantu benshi [20]; Bio yayifashe nk'igerageza ryo guhirika ubutegetsi [21].

Ububanyi n'amahanga

[Hindura | hindura inkomoko]

Muri Nyakanga 2021, Bio yatumiwe mu nama mpuzamahanga ku burezi i Londres, kubera ibikorwa bye byo kwagura uburezi no guteza imbere ishuri ry'abakobwa [22]. Muri Werurwe 2022, yasuye Viyetinamu [23]. Muri Gicurasi 2023, yasabye ko intambara y'Uburusiya muri Ukraine ihagarara « ku bw'inyungu z'ikiremwamuntu » [24], avuga ko yizeye ko dipolomasi iyobowe n'abayobozi b'Afurika yafasha kuyirangiza [25].

Amatora ya 2023

[Hindura | hindura inkomoko]

Mu matora rusange yo muri Kamena 2023, Bio yongeye gutorwa ku cyiciro cya mbere n'amajwi 56,17%, imbere ya Samura Kamara [26]. Ariko indorerezi z'imbere mu gihugu n'izo mu mahanga zanenze kudakorera mu mucyo mu ibarura ry'amajwi, kandi Kamara yanze kwemera ibyavuye mu matora [26]. Iminsi mike mbere y'amatora, ku ya 21 Kamena 2023, imyigaragambyo yabereye imbere y'icyicaro cya APC yahitanye nibura umuntu umwe [27].

Jos Leijdekkers

[Hindura | hindura inkomoko]

Mu ntangiriro za 2025, ibinyamakuru byinshi byatangaje ko Jos Leijdekkers, umucuruzi w'ikiyobyabwenge cya kokayine ukomoka mu Buholandi wakatiwe adahari igifungo cy'imyaka 24, yari amaze igihe aba muri Siyera Lewone [28]. Hagaragaye amashusho amwerekana mu misa yabereye i Freetown ku ya 1 Mutarama 2025, yicaye inyuma ya Perezida Bio, ari kumwe n'umwe mu bakobwa ba Bio, bivugwa ko yashakanye na we [28][29]. Leta y'Ubuholandi yagaragaje impungenge ku kuba abayobozi ba Siyera Lewone nta cyo bakoze ku bijyanye na we [30].

Umuyobozi wa CEDEAO

[Hindura | hindura inkomoko]

Ku ya 22 Kamena 2025, mu nama y'abakuru b'ibihugu yabereye i Abuja, muri Nijeriya, Bio yatorewe kuyobora CEDEAO [31][32]. Yasimbuwe kuri uwo mwanya na Bassirou Diomaye Faye muri Nyakanga 2026.

Ubuzima bwite

[Hindura | hindura inkomoko]

Bio ni Umukristo Gatolika [33]. Umugore we, Fatima Bio, ni umukinnyi wa filime w'Umuyisilamu, ufite inkomoko muri Gambiya no muri Siyera Lewone. Bashyingiranwe mu 2013 i Londres, mu muhango wahuje amadini yombi; bafitanye umwana umwe. Bio afite abandi bana batatu yabyaye mu bushyingiranwe bwa mbere [34]. Bamenyaniye mu 2012 i Londres [7].

  1. 1 2 3 4 5 6 7 "Présidentielle en Sierra Leone : Julius Maada Bio, l'atout de l'opposition pour l'alternance" (in Igifaransa). Archived from the original on 2019-03-11. Retrieved 2026-10-03.
  2. ↑ "Global African History". Black Past.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Lansana Gberie (2011-01-07). "Maada Bio: A Profile Interview". The Patriotic Vanguard. Retrieved 2018-04-05.
  4. ↑ "Sierra Leone: Julius Maada Bio, l'ex-putschiste de retour au pouvoir" (in Igifaransa). Archived from the original on 2018-04-06. Retrieved 2026-10-03.
  5. ↑ "Julius Maada Bio, l'ex-putschiste qui a rendu le pouvoir aux civils en Sierra Leone" (in Igifaransa).
  6. 1 2 Ambrose Ganda. "Captain Strasser Is Ousted From Office". Virgin.net. Retrieved 2018-04-05.
  7. 1 2 3 "After Sierra Leone's President Took Office, His Wife and Her Family Went Real Estate Shopping". OCCRP. 2025.
  8. ↑ "Sierra Leone : Julius Maada Bio élu président 22 ans après son coup d'État" (in Igifaransa).
  9. ↑ Times Reporter (2018-04-05). "Bio, is new Sierra Leone president". The New Times (Rwanda). Retrieved 2018-04-05.
  10. ↑ Sierra Leone State House (2005-09-05). "Vice President Berewa Leads SLPP". The Republic of Sierra Leone, State House Online. Archived from the original on 2007-01-03. Retrieved 2018-04-05.
  11. ↑ APA-Freetown (Sierra Leone) (2017-10-16). "Sierra Leone: Opposition names ex junta head as standard bearer". APANews.net. Archived from the original on 2018-04-06. Retrieved 2018-04-05.
  12. ↑ "Sierra Leone : le candidat de l'opposition remporte la présidentielle" (in Igifaransa).
  13. ↑ Jaime Yaya Barry (2018-04-04). "Sierra Leone's Opposition Leader Is Sworn In as President". The New York Times. Retrieved 2018-04-05.
  14. ↑ "Sierra Leone : l'opposant Julius Maada Bio remporte la présidentielle, son rival conteste le résultat - France 24". France 24 (in Igifaransa). Retrieved 2018-04-05.
  15. ↑ Laura S. Martin (2020-01-30). "Taking stock one year after Sierra Leone's gender violence 'emergency'". The Conversation (in Icyongereza). Retrieved 2021-03-14.
  16. ↑ "Sierra Leone's President Julius Maada Bio Shares Aspirations with Vietnamese Counterpart, Addresses Official State Dinner Marking His Visit". The State House. 2022-03-15. Archived from the original on 2022-03-16. Retrieved 2022-03-21.
  17. ↑ Emmanuel Akinwotu (2022-07-06). "Sierra Leone backs bill to legalise abortion and end colonial-era law". The Guardian. Retrieved 2023-06-23.
  18. ↑ "President Bio signs landmark gender equality law – opening doors for more women in parliament – Welcome to the Sierra Leone Telegraph" (in Icyongereza). 2023-01-22. Retrieved 2023-02-23.
  19. ↑ Kemo Cham (2023-06-18). "Sierra Leone gears up for presidential election amid economic crisis, looming protests". The Independent. Retrieved 2023-06-23.
  20. ↑ Clarence Roy-Macaulay (2022-08-10). "Deadly anti-government protests erupt in Sierra Leone". Associated Press. Retrieved 2023-06-23.
  21. ↑ Umaru Fofana (2022-08-13). "Sierra Leone president says protests aimed to overthrow the government". Reuters. Retrieved 2023-06-23.
  22. ↑ Abdul Rashid Thomas (2021-07-26). "President Bio in London for Global Education Summit". The Sierra Leone Telegraph.
  23. ↑ "Sierra Leone's President Julius Maada Bio and Delegation Sign Agreement With Vietnam Academy of Agriculture Sciences". The State House. 2022-03-20. Archived from the original on 2022-03-20. Retrieved 2022-03-21.
  24. ↑ "Sierra Leone: President Julius Bio urges end to Ukraine war for 'sake of humanity'". Africa News (in Icyongereza). 2023-05-18. Retrieved 2023-06-11.
  25. ↑ Katarina Hoije (2023-06-10). "Sierra Leone's Bio Hopes African Mission Can End Ukraine War". Bloomberg (in Icyongereza). Retrieved 2023-06-11.
  26. 1 2 "Sierra Leone president wins re-election, says electoral commission". Reuters. 2023-06-28.
  27. ↑ Umaru Fofana (2023-06-21). "Violence flares in Sierra Leone ahead of presidential vote". Reuters. Retrieved 2023-06-23.
  28. 1 2 "Sierra Leone says investigating reports that Dutch drug kingpin took refuge". Reuters. 2025-01-26. Retrieved 2025-10-10.
  29. ↑ "EU most wanted list". EU Most Wanted. Retrieved 2024-12-29.
  30. ↑ Africa Confidential. "Freetown falls out with The Hague over cocaine". Africa Confidential. Retrieved 2025-10-10.
  31. ↑ "Julius Maada Bio, président de la Sierra Leone, élu président de la Cédéao - Radio France International". RFI (in Igifaransa). Retrieved 2025-06-23.
  32. ↑ "Julius Maada Bio, president of Sierra Leone, elected president of ECOWAS". Radio France International. 2025-06-22. Retrieved 2025-06-23.
  33. ↑ "Catholic church clears Maada Bio for tomorrow's state wedding, but more questions and cynicism provoked". Cocorioko (in Icyongereza). 2020-02-20. Retrieved 2021-01-14.
  34. ↑ Abdul Rashid Thomas (2013-11-08). "Sierra Leone's presidential hopeful-weds in London". Sierra Leone Telegraph. Retrieved 2022-01-18.