Jump to content

Isaias Afwerki

Kubijyanye na Wikipedia
Isaias Afwerki
Isaias Afwerki mu 2024
Igihe yavukiye (1946-02-02) 2 February 1946 (age 80)
UbwenegihuguUmunyeritereya
Kaminuza yizemoKaminuza ya Haile Selassie I (Addis-Abeba)
UmwugaUmunyapolitiki, uwahoze ari umurwanyi
AzwihoUmuyobozi w'Ingabo za rubanda zo kubohora Eritereya (EPLF)
UmwanyaPerezida wa Eritereya
MandaKuva ku wa 24 Gicurasi 1993
Uwo yasimbuyeNta wundi (Perezida wa mbere)
Ishyaka rya politikiFront populaire pour la démocratie et la justice (PFDJ)
Uwo bashakanyeSaba Haile
Abana3

Isaias Afwerki (mu Gitigrinya: ኢሳይያስ ኣፈወርቂ; wavutse ku wa 2 Gashyantare 1946 i Asmara) ni umunyapolitiki w'Umunyeritereya, akaba ari we Perezida wa mbere kandi wenyine wa Eritereya kuva igihugu kibona ubwigenge mu 1993.

Yarwanye mu ntambara y'ubwigenge bwa Eritereya yo kwigobotora Etiyopiya, aba umuyobozi w'Ingabo za rubanda zo kubohora Eritereya (Eritrean People's Liberation Front, EPLF). Kuva igihugu kibonye ubwigenge, ayoboye ishyaka rimwe rukumbi, People's Front for Democracy and Justice (PFDJ), nta matora ya perezida arigera aba. Imiryango mpuzamahanga myinshi ifata ubutegetsi bwe nk'ubw'igitugu; bwagereranyijwe n'ubwa Koreya ya Ruguru, bwiswe "Koreya ya Ruguru ya Afurika"[1].

Isaias Afwerki yavukiye i Asmara ku wa 2 Gashyantare 1946, ubwo Eritereya yari mu butegetsi bw'Abongereza[2][3]. Se, ukomoka mu mudugudu wa Tselot hafi ya Asmara, yari umukozi muto mu kigo cya Leta gishinzwe itabi; nyina yari umugore wo mu rugo. Yize mu ishuri ryisumbuye rya Prince Makonnen i Asmara, aho yatangiye kuganira kuri politiki iharanira ubwigenge bwa Eritereya[4]. Mu 1965, yatangiye kwiga ubwubatsi (ingénierie) muri Kaminuza ya Haile Selassie I i Addis-Abeba, ariko ntiyakomeza amasomo[5][4].

Intambara y'ubwigenge

[Hindura | hindura inkomoko]

Muri Nzeri 1966, yagiye i Kassala muri Sudani kwinjira mu mutwe Eritrean Liberation Front (ELF). Mu 1967, yari mu bantu batanu ba ELF bahawe amahugurwa na Leta y'Ubushinwa mu ishuri rya gisirikare rya Nankin, aho yize amahame ya Mao n'amayeri y'intambara y'inyeshyamba[6][7]. Agarutse, mu 1968 yabaye komiseri wa politiki mu karere ka 5 ka ELF. We n'abandi barwanyi b'Abakirisitu banenze ivangura ryakorerwaga Abakirisitu muri ELF; mu 1970 yabaye umuyobozi w'itsinda ryitandukanyije na ELF, maze mu 1971 ryandika inyandiko Nihnan Elamanan ("Twe n'intego zacu") yanditswe na we[7].

Mu 1973, hashinzwe Eritrean People's Liberation Front (EPLF), wahanganye na ELF mu ntambara yiswe "intambara y'abenegihugu ebyiri". Mu 1977, yatorewe kuba umunyamabanga mukuru wungirije wa EPLF, naho mu 1987 aba umunyamabanga mukuru wawo, abona ububasha busesuye kuri uwo mutwe. Muri Mata 1991, EPLF yafashe Asmara, maze nyuma y'ihirikwa ry'ubutegetsi bwa Derg muri Etiyopiya muri Gicurasi 1991, Isaias yabonye inkunga ya Leta Zunze Ubumwe z'Amerika ku bwigenge bwa Eritereya[8].

Perezida wa Eritereya

[Hindura | hindura inkomoko]

Muri Mata 1993, habaye kamarampaka y'ubwigenge igenzurwa n'Umuryango w'Abibumbye; ubwigenge bwatangajwe ku wa 27 Mata 1993, maze ku wa 24 Gicurasi 1993, Inteko Ishinga Amategeko imutorera kuba Perezida wa Leta ya Eritereya[9]. Ku wa 16 Gashyantare 1994, EPLF yahinduye izina iba People's Front for Democracy and Justice (PFDJ), Isaias akomeza kuba umunyamabanga mukuru wayo. Muri Gicurasi 1994, yashyizeho gahunda y'umurimo w'igihugu ku gahato, yagombaga kumara amezi 18[8].

Kuva atangira, yashyizeho ubutegetsi bw'ishyaka rimwe rukumbi, nta matora, n'ubukungu bugenzurwa na Leta, kandi abuza cyane ubwisanzure bw'itangazamakuru. Nyuma y'intambara ya kabiri na Etiyopiya (1998–2000), ubutegetsi bwe bwarushijeho kuba ubw'igitugu[10]. Mu izina ry'"intambara yo kurengera igihugu", umurimo w'igihugu ku gahato wabaye uw'igihe kitazwi, bituma urubyiruko rwinshi ruhunga igihugu.

Mu 2001, abayobozi 15 ba PFDJ, bitwaga G-15, bandikiye Perezida ibaruwa ifunguye basaba amavugurura n'ishyirwa mu bikorwa ry'Itegeko Nshinga ryo mu 1997[11]. Ku wa 18 Nzeri 2001, yafunze ibinyamakuru byose byigenga, abayobozi bakomeye b'abatavuga rumwe n'ubutegetsi barafungwa[12]; 11 mu bagize G-15 barafunzwe, kandi mu 2026 bari bataragera aho barekurwa[13]. Mu bafunzwe harimo umunyamakuru Dawit Isaak, umaze imyaka irenga 20 afunzwe nta rubanza[14]. Mu 2010, abajijwe igihe amatora azabera, yasubije ati: "Reka dutegereze imyaka mirongo itatu cyangwa ine"[11].

Mu 2013, Amnesty International yavuze ko hari nibura imfungwa za politiki 10 000, kandi ko iyicarubozo rikoreshwa kenshi[15][16]. Muri Kamena 2015, akanama k'Umuryango w'Abibumbye kamushinje kuyobora ubutegetsi bw'igitugu bukabije bukora ihohoterwa rishobora kuba ibyaha byibasiye inyokomuntu[17][18]; mu 2016, komisiyo y'iperereza ya Loni yavuze ko habayeho "ibyaha byibasiye inyokomuntu" kuva mu 1991, ariko Eritereya yanze ibyo birego[19]. Mu 2022, Freedom House yashyize Eritereya mu bihugu "bitisanzuye", ibona inota 1 kuri 40 mu burenganzira bwa politiki[20].

Mu 1997, yatangaje gahunda yo kwegurira abikorera ibigo 37 bya Leta, kandi Leta itanga impushya zo gucukura amabuye y'agaciro hafi ya Asmara. Mu 2009, yashyigikiye ko igihugu cyishingikiriza ku nzego zacyo bwite n'umutungo gifite, harimo ibikorwa remezo by'ingufu, ubwikorezi n'itumanaho[21][22]. Nk'uko Banki y'Isi ibivuga, ubuhinzi n'ubucukuzi ni byo bifite uruhare runini mu bukungu; mu 2018, umusaruro mbumbe w'igihugu wazamutseho 12 %[23].

Ububanyi n'amahanga

[Hindura | hindura inkomoko]

Kuva ku wa 6 Gicurasi 1998 kugeza mu 2000, Eritereya na Etiyopiya barwanye intambara ku mupaka utavugwaho rumwe wa Badme, ihitana abantu ibihumbi amagana[24]. Ku wa 12 Ukuboza 2000, Eritereya yasinye amasezerano ya Alger, ariko ibihugu byombi bikomeza kuba mu bihe "bitari intambara bitari n'amahoro"[25]. Ku wa 9 Nyakanga 2018, Isaias na Minisitiri w'Intebe wa Etiyopiya Abiy Ahmed batangaje iherezo ry'intambara hagati y'ibihugu byombi; ku wa 11 Nzeri 2018, bafunguye imipaka yari ifunzwe kuva mu 1998, maze ku wa 16 Nzeri basinya amasezerano y'amahoro i Djeddah[26][27][28].

Mu ntambara ya Tigray yatangiye ku wa 3 Ugushyingo 2020, ingabo za Eritereya zafatanyije n'iza Etiyopiya kurwanya Tigray People's Liberation Front (TPLF); zashinjwe gusahura no kwica abaturage, cyane cyane i Axum[29]. Ku wa 26 Werurwe 2021, nyuma y'igitutu mpuzamahanga, byatangajwe ko ingabo za Eritereya zizava muri Tigray[30].

Mu ntangiriro z'ubutegetsi bwe, yafatwaga nk'umuyobozi ugezweho, ndetse ashimwa na Perezida Bill Clinton. Yegereye Ubushinwa, bwashoye imari mu mabuye y'agaciro y'igihugu kandi bwubaka ibitaro bya Orotta i Asmara[6]. Muri Nyakanga 2023, yitabiriye inama y'Uburusiya n'Afurika i Saint-Pétersbourg, ahura na Vladimir Putin, ahakana ku mugaragaro ko hari intambara hagati y'Uburusiya na Ukraine[31]. Muri Gicurasi 2026, Leta Zunze Ubumwe z'Amerika zateganyaga gukuraho ibihano kuri Eritereya, kubera agaciro k'Inyanja Itukura mu bya politiki[32].

Umubano na Sudani, wari mubi mu ntangiriro, wongeye gusubukurwa mu Ukuboza 2005, kandi Eritereya yagize uruhare mu gutuma habaho amasezerano y'amahoro hagati ya guverinoma ya Sudani n'ihuriro Eastern Front[33][34].

Ubuzima bwite

[Hindura | hindura inkomoko]

Isaias Afwerki yashakanye na Saba Haile, bafitanye abana batatu: Abraham, Berhane na Elsa. Ururimi rwe kavukire ni Igitigrinya, ariko avuga neza Icyongereza, kandi azi Icyarabu n'Icyamuhariki.

Aho byavuye

[Hindura | hindura inkomoko]
  1. ↑ Jean-Baptiste Jeangène Vilmer (2015). "Erythrée". PUF (in Igifaransa).
  2. ↑ "Eritrea's President, His Excellency Isaias Afwerki". The Washington Post. 2000-04-07. Retrieved 2024-01-01.
  3. ↑ Martin Plaut (2016-11-01). "Who is Isaias Afwerki, Eritrea's Enigmatic Dictator?". Newsweek. Retrieved 2024-01-01.
  4. 1 2 Emmanuel Kwaku Akyeampong (2012-02-02). "Dictionary of African Biography". OUP, US. Retrieved 2020-10-02.
  5. ↑ "Érythrée : dix choses à savoir sur le président Issayas Afeworki". JeuneAfrique.com (in Igifaransa). Retrieved 2025-06-05.
  6. 1 2 Mohamed Kheir Omer (2023-10-16). "Érythrée. Isaias Afwerki, l'ami précieux de Beijing". Afriquexxi.info (in Igifaransa).
  7. 1 2 Emmanuel Kwaku Akyeampong (2012). "Dictionary of African Biography". Oxford University Press, USA (in Icyongereza). Retrieved 2020-10-02.
  8. 1 2 Timothy J. Stapleton (2022-06-30). "Modern African Conflicts: An Encyclopedia of Civil Wars, Revolutions, and Terrorism". ABC-CLIO (in Icyongereza). Retrieved 2023-10-09.
  9. ↑ "Eritrea President Isaias Afwerki 'both charismatic and brutal'". BBC News. 2018-07-13.
  10. ↑ Amaury Hauchard et Agathe Charnet (2016-06-23). "Erythrée : « Le camp de Sawa, c'est le début de l'enfer »". Le Monde.fr (in Igifaransa).
  11. 1 2 "MERON ESTEFANOS, A CONVERSATION ON ERITREA WITH THOR HALVORSSEN, 18 min". OFFinJOBURG (in Icyongereza). 2018-04-11. Retrieved 2023-05-18.
  12. ↑ "Isaias Afwerki". Encyclopædia Britannica. Retrieved 2018-12-07.
  13. ↑ Teklemariam Bekit (2025-06-20). "Three decades, one leader - how Eritreans had their hopes dashed". BBC News. Retrieved 2025-06-21.
  14. ↑ "Affaire Dawit Isaak : RSF appelle les procureurs suédois à assumer leurs responsabilités". RSF (in Igifaransa). 2021-09-23. Retrieved 2021-10-21.
  15. ↑ "Eritrea: Rampant repression 20 years after independence". Amnesty International (in Icyongereza). 2013-05-09. Retrieved 2022-03-27.
  16. ↑ "Près de 10 000 prisonniers politiques seraient détenus en Erythrée". Le Monde et AFP (in Igifaransa). 2013-05-09.
  17. ↑ Nick Cumming-Bruce (2015-06-08). "Torture and Other Rights Abuses Are Widespread in Eritrea, U.N. Panel Says". The New York Times. Retrieved 2019-03-30.
  18. ↑ "Report of the Commission of Inquiry on Human Rights in Eritrea". ohchr.org (in Icyongereza).
  19. ↑ "Erythrée: une commission de l'ONU dénonce 25 ans de crimes contre l'humanité". rfi.fr (in Igifaransa).
  20. ↑ "Eritrea: Freedom in the World 2022 Country Report". Freedom House (in Icyongereza). Retrieved 2022-05-30.
  21. ↑ "FACTBOX - Key quotes from Eritrean president". Reuters. 2009-10-21. Retrieved 2018-12-08.
  22. ↑ "TimesInterview with Eritrea's Isaias Afewerki". Financial Times. Retrieved 2018-12-07.
  23. ↑ "Overview". World Bank (in Icyongereza). Retrieved 2022-05-30.
  24. ↑ "Ethiopia-Eritrea border: Landmark summit aims to end conflict". BBC News (in Icyongereza). 2018-07-08. Retrieved 2022-05-30.
  25. ↑ "Service for Life: State Repression and Indefinite Conscription in Eritrea". Human Rights Watch (in Icyongereza). 2009. Retrieved 2023-10-09.
  26. ↑ "Sur fond de réconciliation, l'Éthiopie désigne un ambassadeur en Érythrée". france24.com (in Igifaransa). 2018-07-19. Retrieved 2018-08-08.
  27. ↑ "L'Érythrée et l'Éthiopie rouvrent deux postes-frontières fermés depuis 20 ans". france24.com (in Igifaransa). 2018-09-12. Retrieved 2018-09-13.
  28. ↑ "L'Éthiopie et l'Érythrée signent en Arabie saoudite un accord consolidant leur réconciliation". Challenges (in Igifaransa). 2018-09-16. Retrieved 2018-09-16.
  29. ↑ "The massacre in Axum". Amnesty International. 2021-02-26. Retrieved 2021-02-27.
  30. ↑ "Ethiopian PM: Eritrean troops to leave Tigray". Deutsche Welle. 2021-03-26. Retrieved 2021-03-26.
  31. ↑ TVP World (2023-07-29). "Eritrean, Burkina Faso leaders align with Russia, deny Putin's terrorist war". TVP World (in Igifaransa). Archived from the original on 2023-07-29. Retrieved 2023-09-29.
  32. ↑ Giulia Paravicini (2026-05-05). "US to lift Eritrea sanctions as Red Sea tensions reshape alliances, document says". www.reuters.com.
  33. ↑ David H. Shinn (2015). ""Ethiopia and Eritrea"" (PDF). Federal Research Division, Library of Congress.
  34. ↑ "Sudan, Eritrea resume severed diplomatic relations". ArabicNews.com. 2005-12-10.

Imiyoboro yo hanze

[Hindura | hindura inkomoko]
Wikimedia Commons ifite amatangazamakuru kubyerekeye: