Ikibaya cya Mambilla
Ikibaya cya Mambilla ni ikibaya muri giherereye muri Leta ya Taraba ya Nijeriya . Ikibaya cya Mambilla gifite impuzandengo ya 1,600 metres (5,249 ft) hejuru y'inyanja, ikagira ikibaya kinini muri Nijeriya. imwe mu midugudu yacyo iherereye ku misozi ifite byibura 1,828 metres (5,997 ft) hejuru yinyanja. Imisozi imwe yo mubibaya no hafi yayo ni 2,000 metres (6,562 ft) nimuremure, nka Gang cyangwa Chappal Waddi ifite uburebure bwa 2,419 metres (7,936 ft) hejuru y'inyanja. N'umusozi muremure muri Nijeriya no muri Afrika y'uburengerazuba . Ikibaya cya Mambilla gipima hafi 96 km (60 mi) ku burebure bwacyo bugoramye; ni 40 km (25 mi) ubugari kandi bugarukira kuri escarpment igera kuri 900 m (2,953 ft) hejuru ahantu hamwe. Ikibaya gifite ubuso bungana na kilometero 9,389 square kilometres (3,625 sq mi) . [1]
Ubumenyi bw'isi
[Hindura | hindura inkomoko]Ikibaya cya Mambilla giherereye mu majyepfo y’iburasirazuba bwa Leta ya Taraba muri Nijeriya munsi y’ubutegetsi bw’ibanze bwa Sardauna . [2] Ikibaya cya Mambilla ni kamwe mu turere twinshi two muri leta ya Taraba. Hano hari imijyi myinshi kuri plateau, nini ya Gembu . Ikibaya gifite ibice byacyo byo mu majyepfo no mu burasirazuba bihagaze ku mupaka wa Kameruni, mu gihe ibisigaye byo mu majyaruguru no mu burengerazuba bwabyo biri muri Nijeriya. Ikibaya cya Mambilla gifite imisozi miremire cyane, ni ikibaya gifite inzira nyabagendwa Ikibaya gitwikirijwe n'imisozi n'ubutaka hamwe na granite rimwe na rimwe. Ikibaya cyatandukanijwe ninzuzi nyinshi, cyane cyane uruzi rwa Donga n’umugezi wa Taraba, byombi bifite amasoko kuri / kuva mu Mambilla.
Imiterere ya Mambilla
[Hindura | hindura inkomoko]Ibimera byo mu kibaya bigizwe n’ibyatsi bito kandi ibiti bidahari bigaragara ko usibye amashyamba byatewe n'abantu aho ryatewe n’abakoloni b’Abadage mu gihe cy’ubutegetsi bw’Abadage bayoboye Kameruni (nko mu 1906-1915) hamwe na gahunda za leta zo muri Nigeriya zo gutera ibiti. harimo ibimera ni cyatsi gito, cya mahmal gisa nicyatsi kizwi hano nka nyakatsi "gwur". [3]Ni ikirango gikomeye cy'imihango y'idini gakondo. Ikibaya nicyo karere cyonyine cya Nijeriya gikura igihingwa cyicyayi ku rugero runini kandi hari imirima myinshi yicyayi, nubwo umurenge wo murako gace utaratera imbere. Ikaba kandi ibamo parike y’igihugu ya Gashaka Gumti, ikaba ari parike nini, n’akarere karinzwe muri Nijeriya yose, ndetse n’ishyamba rya Majang rizwi ku izina rya Ngel Nyaki Forest Reserve, ryombi rikaba rifite ibimera bidasanzwe kandi byangirika by’ibimera byo muri Afurika y’iburengerazuba / Hagati ndetse n’ubwoko bw’inyamaswa byanduye muri ako karere.
Igiti cya eucalyptus nicyo giti cy'iganje kitiriwe eucalyptus uyu mugabo wakoze amashyamba biturutse ku guhuza byoroshye n’igiti cya eucalyptus ku burebure hamwe n’imiterere ikonje y’ikirere no mu kibaya. Ubwinshi bw'ibyatsi bitoshye ku kibaya byakwegereye byakuruye inka nyinshi ziza kuharishiriza, kuva mu gihe cy'ubutegetsi bw'Ubwongereza bikaba byaragize ingaruka ku bimera byo mu kibaya. Ibi byaviriyemo kurisha cyane no gutwarwa n’isuri ku kibaya kandi byateje ibibazo hagati y’abashumba b’inka, bitwa Fulanis n’abasangwabutaka, Mambila .[4]
ikibaya cya Mambilla gifite umwimerere, kandi kitiriwe abaturage bo murako gace. abaturage ba Mambilla . Agacegafite ubuso bwa 60.000 km2 ka Mambilla gahana imbibi n’umupaka hano byagaragaye ko karimo ibisigisigi bya "Bantu bagumye mu rugo" kuko igice kinini cy’abavuga Bantu bimukiye mu karere (reba kwaguka kwa Bantu ).[5]
Kuva Abongereza bahigarurira na nyuma yaho, habaye abimukira mu yandi matsinda arimo Yamba, Fulani n'imiryango y'ubucuruzi ya Igbo, Wimbum (Kambu), Hausa na Banso . Muri bo, Yamba yonyine niyo yashinze imidugudu igera kuri 4 imaze kwimuka. Abandi baturage bashya binjiye ntibasaba ubutaka bwa basekuruza, ahubwo ni abimukira cyangwa abimukira mu kazi badafite imidugudu ya kera cyangwa abakurambere babo. Imidugudu yose ya Banso na Kambu (Wimbum) igomba kuboneka muri Repubulika ya Kameruni gusa, igiye iri kure cyane y'umupaka wa Nigeriya. [6]Umubare munini wabaturage ba Mambilla Plateau bavuga Mambilla nkururimi rwabo rwa kavukire arirwo rwa mbere. Icyongereza ni ururimi rwemewe muri iki gihe, mu gihe Fulfulde (ururimi rwa Fulani, rwatangijwe mu Bwongereza) yakoreshejwe nk'ururimi rw'ubucuruzi mu bihe bya none.
Ubukirisitu n'Ubuyisilamu ni amadini akomeye muri iki gihe, amaze kwimika buhoro buhoro Iyobokamana gakondo rya Mambilla ryari rishingiye kuri gahunda ya Suu, iryo rikaba ariryo dini ryiganje mbere yuko haza abamisiyonari b'Abakristo (guhera mu myaka ya za 1920) hamwe na Hausa na Wawa. Aya madini mashya yagaragaye cyane nyuma y'imyaka ya za 1960.[7]
Reba kandi
[Hindura | hindura inkomoko]- Abantu ba Mambila
- Ishyamba rya Ngel Nyaki
- Kwagura Bantu
Reba
[Hindura | hindura inkomoko]- ↑ Mac Leva, Fidelis (20 May 2007). "Nigeria: Myths and Wonders of Mambilla Plateau". www.allafrica.com.
- ↑ "MAMBILLA PLATEAU – Nigeria Online Tourism Magazine". www.goodlife.com.ng. Retrieved September 4, 2011.
- ↑ https://web.archive.org/web/20110724143400/http://www.goodlife.com.ng/gltourism.php?gltourism=read&id=58
- ↑ https://allafrica.com/stories/200705210853.html
- ↑ https://jeetbuzz.win/en/
- ↑ https://www.nsenergybusiness.com/projects/mambilla-hydropower-project-nigeria/
- ↑ https://zainabokino.blogspot.com/2010/09/mambilla-plateau-tarabas-unexploited.html