Jump to content

Ibiganiro:Inyandiko

Page contents not supported in other languages.
Add topic
Kubijyanye na Wikipedia
Latest comment: 5 months ago by Igiraneza Divine in topic Umugani;ABAGABO BARARYA IMBWA ZIKARYORA(ZIKISHYURA))

Akamaro k'ibidukikije

[hindura inkomoko]
  1. Gutanga umwuka duhumeka
  2. Akoreswa mubwubatsi
  3. Mukubaka imihanda
  4. Atanga imbaho

B.Scalling (talk) 15:48, 18 werurwe 2025 (UTC)Reply

Insigamigani:YIGIZE GASHOBYA

[hindura inkomoko]

umugani Igiraneza Divine (talk) 07:03, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

Umugani:UTAZI AKARAYE IFUMBWE ARAZA IFU

[hindura inkomoko]

Utazi akaraye i Fumbwe araza ifu:

Uyu mugani bawuca iyo bacira umuntu umugani bamubuza kugokera ubusa azigamira gaheshyi; niho bagira bati "Utazi akaraye i Fumbwe araza ifu" Uwo mugani uri kabiri, ariko ako kabiri kombi kagahurira ku musozi witwa Fumbwe wo mu Buganza bwegamiye u Rukaryi. Ubwa mbere bawendeye ku gitekerezo cy'Abanyoro mu gitero cyabo cya kabiri; ubwa kabiri ku ngoma ya Rujugira, bawuhereye ku mugore wo mu Buliza waraje ifu yo kugemurira umugabo we ku rugerero rwari i Fumbwe aho ngaho. Umunsi yayiraje ni wo umugabo we yaguye ku rugamba, bukeye ahurira n'imbitsi mu nzira ifu arayimena, arahobagira arataha. Iyo amenya ko umugabo we yapfuye ntabwo aba yararaje iyo fu, ngo nibucya ayizindukane ngo aha agemuriye umugabo!

Naho Abanyoro bateye mu Rwanda ubwa mbere ku ngoma ya Kigeli Mukobanya. Iyo ntambara umuhungu we Sekarongoro bita Mutabazi arayirwana ayibamo intwali cyane, ndetse ayikomerekeramo. Ubwo rero Abanyoro baraneshwa, abataguye muri iyo ntambara basubira iwabo, bajya kuvuga ko baneshejwe. Biba aho, bishyira kera, bimaze gusa n'ibyibagiranye, ku ngoma ya Mibambwe Sekarongoro, wawundi wabarwanyaga ataraba umwami, barongera baragaruka. Ariko noneho bagaruka ari benshi cyane, kuruta abari barateye ubwa mbere. Kuko ngo batiye amaboko mu duhugu twinshi two muri Yuganda: Ankore, Toro, Bugande Bukili, Bukede, Busogo, na Bunyoro. Abo bose ni ko baje barakariye u Rwanda; barushakagamo iminyago y'inka, kandi bashaka no kwihorera.

Nuko bakijya gusesekara abatasi baburira Mibambwe Sekarongoro. Bamumenyesha imigambi Abanyoro bagize yo gushaka amaboko mu nshuti zabo zibegereye; bati "Abanyoro bagiye kugaruka, ariko kandi si nka ba bandi ba mbere; ahubwo bazaza ari benshi cyane; ndetse n'ubwo tubita Abanyoro ariko si bo bonyine, ahubwo bavanze n'Abagande n'Abakede, n'Abasoga, n'Abanyankore, n'Abatoro, n'abo muri Bukili n'aba Buhweja. None rero tukugire inama: nawe tabaza abo muturanye bagutize amaboko. Sekarongoro yemera inama y'Abatasi, amaze kumva amagambo bamubwiye n'inama bamugiriye. Ahera ko atuma ku bami babangikanye na we: Kimenyi w'i Gisaka, Nsoro, w'i Bugesera na Ntare w'i Burundi; ati "Nimuntabare natewe, nimuntabare mwitabara. Abanyoro bongeye gutera kandi numvise ko ari benshi cyane ku buryo ntahangara kubarwanya jyenyine. None nimuntabare tubasanganirire ku nkiko bataravogera igihugu. Kandi rero nta bwo banziye jyenyine, icyo bashaka ni iminyago, n'iwanyu ntibayibura.

ati "Ni ukuntabara namwe mwitabara."

Bose bamaze kubyumva banga kumutabara. Abantu yatumyeho bose, bagarukana inkuru mbi; bati "Aho wadutumye ntubizere, ngo wibwire ko bazagutabara." Uwo batumye kuri Kimenyi w'i Gisaka ati "Yanshubije ko adashobora kwihamagarira intambara itamugenewe." Uwo batumye kwa Nsoro Bihembe umwami w'i Bugesera, ati "Yampakaniye ngo ntafite ingabo zo gutegeza abo banyamahanga bangana n'inzige, ngo zimumarire abantu; atiwowe ubishoboye urarwane cyangwa se urahunge." Uwo batumye kwa Ntare i Burundi, ati "Aho kuguha ingabo zo gushira, ahubwo yaguhisha, cyangwa se yaguhishira icyo wamuhishaho cyose." Bose uko bangana baramuhakanira. Abonye ko bibaye bityo, yemera inama yo guhunga.

Nuka ahungira i Bunyabungo kwa Muhoyo; n'inka nyinshi, n'ingabo z'inkoramutima. Agenda hakiri kare, bituma agenda neza nta cyo yikanga. Ageze mu misozi yo mu Kinyaga yegeranye n'u Bunyabungo, atuma intumwa ku mwami waho, ati "Abantu bitwa Abanyoro baramuteye, abona ko ari benshi cyane atashobora kubarwanya, none aguhungiyeho aragusaba ko umwakirana umutima mwiza; atiAri kumwe n'abana be, n'abagore be, n'umukecuru we, n'inka nyinshi n'ingabo zemeye kumukurikira. Ibyo byose nubibona ntumutekerezemo umurwanyi uguteye." Intumwa zirahaguruka zijya i Bunyabungo, zibwira umwami waho ubutumwa bwa shebuja. Umwami w'i Bunyabungo yemera kumwakira ari nta kindi yibaza. Amwoherereza amato menshi yo kumwambutsa hamwe n'abo bari kumwe. Amutegurira amacumbi, arambuka ajya i Bunyabungo.

Umwami w'u Rwanda amaze kugera i Bunyabungo, Abanyoro basesekara mu Rwanda, baza u Mutara wose, basandara u Buganza bwa Kibungo na Byumba; abenshi bambukira kuri Ndaba, bazamuka Ntunga, batunguka i Fumbwe; bahurirana n'abaturutse mu mpinga ya Janjagiro; bose bagandika kuri Fumbwe; bameze nk'amarumbu y'inzige. Ubwo rero ikintu basanze kuri Fumbwe gikwiye kuribwa cyangwa kunyobwa, baraye bakimazeho. Ibyo basanze bidahiye barabiteka, ibikwiye kotswa barabyotsa. Aho bukereye abarebye kuri Fumbwe, bakabona hasa n'umukomba; ari ikintu cyabaye urukara rw'ikizizi gisa n'umurayi. Mbese bahararutse nta kintu bahasize kizatunga ab'aho.

Nuko rubanda babibonye, bakaburirana, bati "Utazi akaraye i Fumbwe araza ifu; nk'aho bagize, bati "Ufite icyo arya niyirire, kuko kugira icyo uzigama ari ukwibeshya."

Bakoresheje iryo jambo ifu, kuko muri icyo gihe ari cyo kiryo rusange Abanyarwanda bari berekejeho amakiriro. Ni cyo gituma bavuga ko amasaka ari yo mbuto nkuru mu Rwanda. Abandi rero baturutse mu mpinga ya za Rutare na Bijunde na Nyarusange, bambukira mu iteme rya Karuranga, bashaka gutera urugo rw'i Gasabo. Bakekaga ko Mibambwe ariho ari. Abandi baturutse i Rwamagana na za Munyiginya, na bo bahomboka iyo mu Rukaryi, barazimagiza u Bwanacyambwe, abandi baratera mu Buliza bajya gushaka Mibambwe i Remera ry' Abaforongo aho urugo rwe rundi rwari ruri. Mbese bakwira hose, ntibagira aho basiga h'u Rwanda! Bamaze kubura uwo bashakaga, kandi bamaze kubura n'uwo barasana baritonda barya igihugu koko; barakiyogoza imyaka irahita indi irataha. Bavuga ko barumazemo imyaka isaga icumi.

Mibambwe rero yigumira i Bunyabungo, yihishe Abanyoro. Bukeye imfizi ye irwana n'iya Muhoyo, umwami w'i Bunyabungo. Iya Mibambwe yica iya Muhoyo. Abanyabungo babonye imfizi ya shebuja ipfuye, bafata amacumu n'imihoro bashaka kwica imfizi ya Mibambwe. Abanyarwanda babibonye batyo, na bo babanga imiheto yabo ingamba zirarema bararasana. Muri iyo ntambara umugabekazi Nyabadaha nyina wa Mibambwe arahagwa. Abanyarwanda babonye ko bashumbirijwe, bafata amato barambuka bagaruka i Rwanda.

Bamaze kugera mu Rwanda, bibaza icyo bakwiye gukora: Bati "Dore Abanyabungo baraduhindutse, kandi Abanyoro twari twahunze nta ho bagiye baracyaduhiga, none ubu tubigize dute!" Sekarongoro ati "Nimureke twiyahure ku Banyoro, naho twapfa ariko twaba turwanira u

Rwanda rwacu tukarugwamo!"

Nuko bose biyemeza kurwanya Abanyoro. Babaza ahantu hateraniwe n'abenshi, barahamenya. Begenda ijoro ryose bagera mu ngando zabo aho zari ziri hose, bamaze kwigabanyamo ibice bikwiranye n'imisozi Abanyoro bari higanjemo. Bahimba amageza yo gutwika amazu ku misozi miremire bagira ngo bakange Abanyoro. Muri iryo joro batwika amazu ari ku misozi miremire yegeranye n'aho Abanyoro biganje kugandika, ariko batwikaga bakurikije impande enye: hepfo y'ingando no haruguru yazo, no hirya no hino. Bamaze gukwiza amashinga neza nk'uko babiteguye, batwika ya mazu; mbese bamwe babonye aba mbere batwitse, bose bahera ko baratwika. Abanyoro babonye imiriro yaka impande zose z'aho baganditse, babona ko bakubwe, bacikamo igikuba; iryo joro bahunga ubutarora inyuma; bagenda bikanga ikiriri cyabo, kuko bari benshi cyane, abari mu gice cy'imbere bakikanga ababakurikiye babo, bagira ngo ni ingabo z'abanyarwanda zibari inyuma, bakabagira mu gico, babageraho bakabarwanya; bigatuma bicana babitewe n'uko bayoberanye. Icyo Abanyarwanda bakoraga muri iryo joro ni ukuvuza induru gusa bakomera ngo: "Ntibajye, ntibajye" ibyo gusa!

Nuko aho bukereye, Abanyoro basanga basigaye ari ingerere; bakizwa n'amaguru barahunga.

Ingabo za Sekarongoro zirabashorera, Rubanda rw'ihururu rwitabiriye induru rukabatangira. Bapfa umugenda, n'abagiye bihisha mu mikoke no mu mashyamba, barabashakura barabica. Iyo ntambara y' Abanyoro yarangiriye i Musave mu Bwanacyambwe, muri Komini Rubungo ubungubu.

Mbese urora uwo mugani w'Akaraye i Fumbwe ni uko waciwe n'abantu bari mu karere kegeranye na Fumbwe; naho ubundi ubaye nk'ucibwa n'Abanyamahanga, bawuca bagira, bati "Utazi akaraye i Rwanda araza ifu".

Kuraza ifu = Kwishunga ugokera ubusa. Igiraneza Divine (talk) 07:09, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

UMUGANI;YABAYE KABURABUZA

[hindura inkomoko]

Yabaye Kaburabuza:

Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu w'ikirushya muri byose, aburabuza abo bari kumwe; ni bwo bagira bati "Yabaye kaburabuza!" Wakomotse kuri Sentashya ya Rugema mu Bwanacyambwe (Kigali) ahagana mu mwaka w'i 1700.

Uwo mugabo bahimbye Kaburabuza, yabayeho ku ngoma ebyiri zikurikirana; iya Cyilima Rujugira, n'iya Kigeli Ndabarasa. Iryo zina rya Kaburabuza si irye rya kibyeyi, ni irihimbano; irye bwite yari Sentashya ya Rugema iwabo hakaba i Karama ka Kigali cya Mwendo. Igihe kimwe rero u Rwanda rwigeze kunesha u Bugesera, bumaze kuneshwa hasigarayo Abanyarwanda bake bo kubuyobora. Ubwo bwagabaniraga n'u Burundi kuri Ruvubu. Abanyarwanda bamaze kwikubura, Abarundi babwendaho igice kinini cyane, bageza ku rugabano ruriho ubu ngubu. Haciyeho iminsi mike u Bugesera bumaze gutsindwa, Ndabarasa arima; abugabira Sentashya ya Rugema.

Nuko Sentashya uwo ajya mu Bugesera arabuyobora; ararundisha, ararabukirwa; inka bamurundiye n'izo bamurabukiye azihera abanyabugesera. Abantu bo mu Bwanacyambwe babonye ko Sentashya agabanye u Bugesera bihutira kumukeza. Bageze i Bugesera, basanga inka zose yabonye ziragiwe n'abantu b'aho, izindi yarazibagabiye, bapfa gukutiriza bamugumaho. Haciyeho iminsi, mwene wabo wa Sentashya witwa Muhozi aramubaza ati "Ko ndeba ibintu byawe byose warabihaye Abanyabugesera, nka rubanda rw'iwacu rwaje kugukeza ruzamera rute!" Sentashya aramwumvira, arumirwa! Ageze aho aramubwira, ati "Nguhaye kujya tujyana mu biraro by'inka zanjye kureba uko bazifashe." Buracya, bombi barashogoshera bajya mu mashyo y'inka kugenzura abazifashe neza. Ariko Sentashya we, icyamugenzaga si ukureba uko inka zifashwe ahubwo ni ukwiyenza ku Banyabugesera kugira ngo abone urwaho rwo kubanyaga ashobore kugabira Abanyabwanacyambwe b'iyo avuka.

Nuko batangira urugendo bajya mu biraro. Batungutse ku kiraro cya mbere, umushumba amurika inka basanga zifashwe neza. Sentashya abuze urwaho rwo kumunyaga atara impamvu, yitoreza ubusa, yisindikiza ku nka zidakemuye ubusenzi n'izidakannye amatwi n'inyana z'inshuke zirishana na za nyina. Umushumba amusobanurira impamvu. Sentashya azibuzemo urwaho rw'ikinyago aramwitegereza n'impuzu ahagatiye, atera hejuru, ati "Ntukampagatirire impuzu mu nka; ngo iyo mbwa! atiNa ko zivemo!" Ubwo uwo aba aranyazwe; hagabana uw'iwabo mu Bwanacyambwe.

Bakomeza urugendo, Sentashya na Muhozi batungutse ku wundi mushumba, na we aramurika basanga ari nziza. Sentashya abuze uko amugira amushora mu bibazo by'akaburabuzo nk'ibya wawundi wa mbere, ageze aho aramutumbira, asanga akenyeye impuzu. Na we aramubwira, ati "Ntuzangarurire impuzu mu nka!" Na we aranyagwa; hagabana uw'i Bwanacyambwe. Aho barahava; batunguka ku bundi bushyo. Noneho Sentashya abona umushumba we yaracitse ino; aryenderaho yiyenza, ati "Sinshaka icyo kino gicitse mu nka zanjye". Umushumba anyagwa atyo; hagabana umunyabwanacyambwe.

Nuko akomeza kubiyenzaho anyaga Abanyabugesera agabira Abanyabwanacyambwe, basigara ari bo bategeka u Bugesera n'inka zabwo. Ni bwo rero Abanyabugesera bamwambuye izina rye rya Sentashya, bamuhimba irya Kaburabuza rirahama, kuko yababurabuje bose abataraho impamvu zo kubanyaga agira ngo agabire bene wabo bari bamwatamiriye ku byo yagabanye bakabivukamo amata y'impundu.

Kuba kaburabuza = Kuba ikirushya.Insigamigani Igiraneza Divine (talk) 07:16, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

Umugani:Yazindutse iyarubika

[hindura inkomoko]

Yazindutse iya rubika:

Uyu mugani baca bagira ngo: "Yazindutse iya rubika" bawuca iyo babonye cyangwa bumvise umuntu wazindukiye aho bakenga; ni bwo babaza, bati "Ese kuki naka yazindutse iya rubika?" Wakomotse kuri Rubika, murumuna wa Mashira ya Nkuba ya Sabugabo umubanda; mu myaka isaga uw'i 1400.

Kuzinduka iya Rubika rero si ukuzinduka mu nkoko za mbere; ahubwo ni ukuzindukira aho bakenga, umuntu ashobora kubonera ibyago, nk'ibyo Rubika yaboneye mu nzira yazindutse. Uwo mugabo yabayeho ku ngoma ya Mibambwe Sekarongoro yari umubanda atuye ku Kigina cya Ndiza, akanaba mwene sewabo wa Mashira; ubwo yari murumuna we; kandi bari abahanga bo kuragura, hamwe na mwishywa wabo Munyanya. Ubwo Mashira yari afite ingo eshatu: urwo ku Ndiza, n'urw'i Cyubi cya Rutobwe muri Rukoma, n'urwo mu Kivumu cya Nyanza i Nyabisindu muri Butare.

Nuko Mashira abonye Rubika na Munyanya ari abahanga bo guhanura, abategeka ko bajya bakuranwa kuza kumufasha, kuko yasangwaga n'abantu benshi bamuhanuza; kuko kandi yakundaga guhanura nijoro akangutse, uwo mwene se wabo Rubika, na we yakundaga kuzinduka kugira ngo bafatanye guhanura mu gicuku rubanda bicuye. Igihe cye cyagera akaza, akaba ari we ukangura Mashira. Mwishywa wabo Munyanya akajya abibona mu mutwe w'ubuhanuzi, agasanga Nyirarume Rubika azagirira ibyago mu nzira.

Bigeze aho aramwihererana, ati "Mubyeyi, ndagusaba ko utazajya uzinduka ujya kwa Mashira; ahubwo ku gihe cyawe ujye urarayo kandi ureba ko utahabura uburyamo cyangwa ikigutunga" Rubika aramureba aramusuzugura; aramubaza, ati "Harya ubuhanuzi ukangisha ni ubuturuka kuri nyoko?" Ubwo Rubika yavugaga mushiki we, nyina wa Munyanya. Munyanya aramwihorera yanga kubwira nyirarume nabi; barazibukirana barataha.

Bombi bamaze kugenda, Rubika ntiyemera kumvira mwishywa we; akomeza ya ngeso yo kuzindukira kwa Mashira. Bukeye mwishywa we yongera kumubaza ahengera Rubika ari kumwe na Mashira, arabegera ati "Babyeyi hari icyo nshaka kubabwira!" Araterura, ati "Rero Mashira nabwiye Rubika ngo areke ingeso ye yo kuzinduka aza iwawe, ngira ngo atazabonera ibyago mu nzira, ariko aranga aransuzugura; kandi narabibonye, azabizira! Mashira abaza Munyanya, ati "Mbese ibyago ubona azagirira mu nzira ijya iwanjye ni nk'ibihe? Munyanya ati "Natihana kuza kukubyutsa ijoro ryose azabonera ibyago mu nzira, kandi azaba iciro ry'imigani imwokame mu Rwanda atakinariho" Mashira na Rubika baramuseka; bati "Mbese ihanura ry'abakobwa ryaturutse he?" Ubwo bavugaga mushiki wabo nyina wa Munyanya.

Ngo haceho iminsi, Mashira ava i Cyubi, ajya mu rugo rwe rwo ku Kivumu cya Nyanza. Agezeyo ahasanga abaje kumuhanuza batagira ingano; ni ko gutumira Rubika ngo aze gufata igihe, abone uko amufasha guhanura. Rubika araza yitaba Mashira barahanura; ariko agacumbika mu Ruhango rwa Mutakara na Nyamagana, akajya avayo mu ijoro akabyutsa Mashira bagahanura, bwacya agasubira ku kiraro cye mu ruhango. Umunsi umwe, ahageze asanga yagemuliwe; aha abagaragu be inzoga baranywa barasinda; bagiye kuryama abategeka ko baza kumuzindura. Bamaze kuryama, Rubika akangukira hejuru by'akamenyero ke, ahamagaye abagaragu ntihagira uwitaba umugono uvuga, ubwo hakaba ku kwezi, akeka ko yakerewe; agenda yiruka abagaragu bagisinziriye ntibamenya ko yagiye. Yiruka Mayange yose akeka ko ari mu museke; kuko yari yashutswe n'ukwezi. Ngo agere mu Butansinda bwa Kigoma na Muyange, ahura na bihehe na rutare yazo izishoreye, ziramufata ziratanyaguza, ziramugabagabana; ubuhanuzi bwa Munyanya bwuzura butyo.

Abagaragu ba Rubika bakangutse basanga yandurutse kare, bashyira nzira baramukurikira; bageze kwa Mashira baramuheba; bamubajije Mashira arabahakanira. Ubwo Munyanya akaba ahari akubita agatwenge; ati "Wowe Mashira uko ureba ibisimba ntibyamuriye!" Mashira ariyumvira mu buhanuzi bwe, ati "Murumuna wanjye Rubika yapfuye koko." Ubwo buba ubwa kabiri Munyanya arusha Mashira guhanura; kuko mbere yari yarahanuye n'ibya Nyanti.

Nuko ubuhanuzi bwa Munyanya bwogera butyo; Rubika koko ahinduka iciro ry'imigani; baba bumvise umuntu wazindukiye aho bakenga, bati "Ese ni kuki yazindutse iya rubika?" Ubwo baba bazirikana inzira Rubika yanyuzemo akabona amakuba agapfa.

Kuzinduka iya rubika = Kuzindukira aho Insigamigani Igiraneza Divine (talk) 07:18, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

umugani;BIZAMUKOZA IBARA

[hindura inkomoko]

Bizamukoza ibara:

Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu wisengeneza mu bishobora kumubyarira akangaru zihinduye imirishyo; ni bwo bavuga ngo: «Bizamukoza ibara».

Wakomotse ku nka zitwaga Ikunge n'Inyenyeli, Semugaza yari yanyaze i Bunyabungo, ahagana mu mwaka w'i 1800.

Yuhi Gahindiro yari afite umutoni we w'akadasohoka witwaga Rugaju rwa Mutimbo; yamutonesheje se wabo Semugaza mwene Ndabarasa amaze kunesha bakuru be na barumuna be bitwaga Ibigina bashakaga kurwanira ingoma. Ajya kubanesha barwaniye i Rubona rwa Gihara (Runda, Gitarama). Baharwanira iminsi igeze kuri ine. Iz' ibwami na Semugaza n'ingabo ze Urukatsa zirabatsinsura, zibageza ku Rugogwe rwa Kinyambi (ahitwa mu Nkoto yimiraga ubushita bwishe Mibambwe Sentabyo).

Ubwo Urukatsa, ingabo za Semugaza zongera kubakubita inshuro ndende, zibageza ku Kivumu cya Mpushi na Nyerenga (Nyamabuye, Gitarama), ho baharwaniye arnezi atandatu; hanyuma Urukatsa rubambura ingoma babungeranaga bayivuza, ngo rubanda nimuvune umwami».

Nuko rubanda rugufi rumaze kumenya ko Gahindiro ari we mwami, rubavaho basigarwaho n'abakomeye. Ibigina bimaze kubura iyo ngoma, bikajya bivuza induru bigira biti: «Rubanda nimuvune umwami» ! Bamaze kuneshwa ni ho hadutse umugani uzwi na rubanda rwose, ngo: «Induru ntirwana n'ingoma».

Ubwo Semugaza n' ingabo ze Urukatsa, bagumya guhashya Ibigiina, babigeza i Mwendo wa Kilyango mu Kabagali (Gitarama)Insigamigani. Bamaze kuhabageza, rubanda bose babavaho;basigara bonyine batagira kivuna Semugaza n'ingabo ze barahabatsinda; ni wo mugani ukivugwa kugeza ubu ngo: «Yariguranuye nk'izi Mwendo!» Ubwo Semugaza atabarukana n'ingabo ze rubanda babogeza, kuko yarwaniye umwana we, umuhungu wabo Gahindiro, bakuru be bashaka kumwiba ingoma.

Semugaza amaze kunesha Ibigina, birengaho Rugaju amurusha ubuhake kuri Gahindiro na nyina Nyiratunga. Ni bwo Semugaza acitse ajya i Ndorwa n'ingabo ze Urukatsa. Mw'icika rye, ibwami bamukurikiranye, arabanesha yiturira i Ndorwa. Agezeyo yanga kuyoboka Gahaya. Gahaya ashatse kurwana na we arabitinya. Semugaza yiha igice cy'i Ndorwa; ntiyayoboka Gahaya, ntiyayoboka na Gahindiro. Ni bwo we n'ingabo ze, rubanda babise Abahebera banutse Gihara bahebye amagara.

Haciyeho iminsi Gahindiro ateza u Bunyabungo; umugaba aba uwitwa Cyimana. Bagezeyo, ingabo zirahashirira n'Umugaba Cyimana; imana bereje igumayo. Ubwo Abanyarwanda baguye ku musozi witwa Rujyo (Bukavu); niho havuye indahiro y'abakurambere ngo : "Ndakaba Rujyo!"

Cyimana amaze gupfa, inkuru igera kuri Semugaza ko Cyimana n' imana n'ingabo ze baheze i Bunyabungo. Iyo nkuru Semugaza ayibwirwa n'umugabo w' umugesera w' i Nyarusange rwa Remera (Rukoma) watundaga impu azijyana i Ndorwa. Nuko Semugaza n'ingabo ze Urukatsa bamaze kumva iyo nkuru mbi bahaguruka i Ndorwa baboneza i y'i Bunyabungo bajyanywe no guhora.

Bageze ku Muvumba abatasi b' ibwami barabimenye baza kuvuga ko Semugaza abateye. Inkuru imaze kugera ibwami baramenengana bamwe bajya mu bico; batinya Semugaza kuko mu icika rye yabanesheje, akabagerana i Ndorwa. Ubwo Semugaza araza ataha i Karama ka Gihinga, acumbika kwa murumuna we Kazenga ( yari yarapfuye ) asura;abana be: Sentimbo na Rwamukinduzi. Ubwo ibwami bamenya ko atabaye i Bunyabungo; bamutumaho ko adatabarayo batarabona imana.

Semugaza atuma ibwami, atiNtimugombe gushaka imana iyo mwereje iracyahari, ndetse n' umugaba aracyariho. Ubwo Semugaza yavugaga Cyimana wari umugaba n'ingabo ze n' imana bajyanye. Araboneza atera u Bunyabungo arabunesha; ahanyaga inka z'ibara (ubugondo); bwari ubwa mbere Abanyarwanda babona inka z'ibara.

Amaze kuzinyaga azohereza ibwami, aca iy' i Rubengera, arakomeza agandura inkiga zari zaraganze, ahatanga abatware yisubirira i Ndorwa. Ibwami bamaze kubona inka Semugaza aboherereje, bamutumaho ngo: «Ntusubire mu mahanga n' ubundi waciwe n'ubusa!» Semugaza arabangira, ati «Sinagaruka mu rnazimwe yanyu na Rugaju: mwaketse ko nshaka kurwanira ingoma n'umwana wanjye, ntarayirwaniye na murumuna wanjye!»

Nuko rubanda rumaze kubona izo nka z'ibara, kandi ari bwo bwa mbere, bati «Murabona Rugaju wateranije Semugaza n' umwana we none akaba yohereje ziriya nka z' ibara zitagira uko zisa; bati «Amaherezo ririya bara rizamuhama!»

Koko Gahindiro amaze gutanga, rubanda bavuga ko yarozwe na Rugaju; Rwogera yimye aramutanga; Rubanda bahera ko bamamaza inkuro bati «Za nka z' ibara Semugaza yanyagaga i Bunyabungo ni zo zihindutse Rugaju. Izo nka ni zo Gahindiro yagabiye abana be: Nkoronko na Nkusi.

Umugani rero wamamara utyo mu Rwanda, babona umuntu ukora ibidakwiye, bati «Bizamukoza ibara !» Byaturutse ku Ikunge n'Inyenyeli Semugaza yanyaze i Bunyabungo rubanda rukavuga ko ari zo zakunguriye Rugaju, kuko ari we watumye Semugaza acika mu Rwanda. Bati "Zamukojeje ibara ryamuhamye."

Ubwo babigereranije n'ibara ry'inkoko ribaye ribi ku wayihaye imbuto yagira icyo aba, bati «Ibara ryamukoze».

"Gukoza ibara = gukurura ibyago." Igiraneza Divine (talk) 07:22, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

AMATEKA Y'URWANDA

[hindura inkomoko]

I. Ibihugu-Nkiko by'u Rwanda rwa Gasabo.

Ijambo inkiko rivuga imipaka cyangwa imbibi. Ingabe z'ibihugu nkiko zivugwa ahangaha, ni ibihugu byahanaga imbibe n'u Rwandfa rugari rwa Gasabo rutarigarurira ibyo bihugu byose ngo bibe u Rwanda tuzi ubu.

Kenshi babyitaga impugu kuko byabaga ari bito ariko byujuje ibyangombwa byo kuba ibihugu (Kugira umwami, ingoma-Ngabe n'ingabo).

Ibyo bihugu byarimo ibikomeye byari mu burasirazuba (i Gisaka), amajyepfo (u Bugesera), Amajyaruguru (Ndorwa), I burengerazuba (Nduga).

Ibyo bihugu nibyo byari byegereye u Rwanda mu buryo bwa hafi, ariko uhereye kuri ibyo hakaba n'ibyari binyanyagiye mu gihugu hagati.

Kera u Rwanda rutarashyika ku ntera y'uru Rwanda uko turuzi, rwarimo ibihugu byinshi bingana na za Superefegiotura zahozeho mu Rwanda ni ukuvuga byari ibihugu byinshi ukongeraho inkomoko yarwo ariyo Gasabo; amateka akaba avuga ko byatangiye kumenyekana ahasaga mu w'1000 nyuma ya Yezu, ubwo Abanyiginya bashyikaga ino, nyuma y'aho mu w' 1091 nyuma ya Yezu nibwo Gihanga I Ngomijana yahangaga ingoma Nyiginya I Gasabo.

Aho ingoma Nyiginya imariye kwaduka, yihatiye kwigarurira ibyo bihugu ikoresheje uruhembe rw'umuheto. Imiterere y'ibihugu-nkiko by'urwa Gasabo ni iyi ikurikira:

1. Ingoma y'u Bungwe

Ingoma y'u Bungwe ni imwe mu ngoma za mbere zabayeho mu Rwanda mbere y'ihangwa ry'ingoma-Nyiginya, ariyo nkomoko y'uru Rwanda dufite ubu, kuko yabayeho mu wa 300 nyuma ya Yezu.

Nicyo gihugu cyahanzwe bwa mbere mu bihugu byari bigize uru Rwanda. Ingoma-ngabe yabo yitwaga NYAMIBANDE, icyo gihugu cyategekwaga n'Abenengwe.

U Bungwe cyari igihugu kibumbye u BUSANZA bw'amajyepfo (Komoni Maraba, Mbazi, Ruhashya, Shyanda zo muri perefegitura ya Butare,ubu ni mu Karere ka Huye).

U BUFUNDU (Komini Kinyamakara, Nyamagabe, Mudasomwa na Karama zo muri Perefegitura ya Gikongoro, ubu ni mu Karere ka Nyamagabe).

Ingoma yabo yageraga n'i NYARUGURU (Komini Runyinya na Gishamvu zo muri Butare na Mubuga na Rwamiko zo muri Gikongoro, ubu ni mu Karere ka Nyaruguru).

Yageraga kandi n'aho bitaga BASHUMBA-NYAKARE (Komini Kigembe na Nyakizu byo muri Butare, ubu ni mu Karere ka Gisagara).

N'intara y'u BUYENZI (Komini Nshiri na Kivu zo muri Gikongoro, ubu naho ni mu Karere ka Nyamagabe).

Ikirango cy'ubwoko bwabo cyari Ingwe. Umwami wariho ubwo Ingoma-nyiginya y'I Gasabo yadukaga yitwaga RWAMBA akaba yari atuye muri Nyakizu ho mu Karere ka Gisagara.

Undi Mwenengwe wategekaga igihugu cye kugeza gitsindwa n'ingoma-nyiginya ni SAMUKENDE, umugabo wa NYAGAKECURU wo mu Bisi bya Huye.

Abenengwe bwari ubwoko bw'Ibikomangoma by'i Ngozi Kayanza mu Burundi byambukiranyije ingoma yabyo igasingira impugu za Butare na Gikongoro, zikikije ibisi bya Huye, n'ibisi bya Nyakibanda, byaje kwitwa ibisi bya Nyagakecuru, biturutse ku Mugabekazi Beninganze nyina wa Rubuga umwami w'u Bungwe, bahimbye Nyagakecuru wari ufite umurwa baragikonda kugeza bakigize igihugu gituwe. Impugu Abenengwe bagengaga zaremaga ingoma bitaga iz'abiyunze. Twavuga:

-U Busanza bwa Nkuba ya Bagumana

-U Bufundu bwa Rubuga bwa Kagogo

-U Bungwe bwa Rubuga rwa Samukende

Ingoma yabo yaje kwigarurirwa na MUTARA I SEMUGESHI (Muyenzi) nuko yica umwami waho RUBUGA RWA SAMUKENDE, bica na nyina Benginzage ari we "Nyagakecuru" banyaga n'Ingabe yabo "NYAMIBANDE", basanze yararaye bayitera urwuma bakurizaho no kuyita "RWUMA"Amateka y URWANDA Igiraneza Divine (talk) 07:27, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

Ingoma zabayeho mu RWANDA

[hindura inkomoko]

2. Ingoma y'u Budaha n'u Bwishaza

Ibihugu by'u Bwishaza n'u Budaha byategekwaga n'Abarenge bari igitsina cy'Abahima bakomoka kuri Rurenge sekuruza w'ingoma yabo.

Abami b'icyo gihugu bari Abasinga b'Abasangwabutaka. Izina Abasinga rikomoka ku ijambo ry'Urunyankore ryitwa "Asinga" bakunda kongereho irindi jambo, bakavuga ngo "Asinga bona" rishaka kuvuga "Usumba bose". Wasobanura mu Kinyarwanda, ugasanga rivuga "Abatsinze" kuko bari bafite ibihugu byinshi bayobora muri uru Rwanda, birimo u Budaha n'u Bwishaza.

Nibo baba baradukanye amasuka n'inyundo, bari bafite imitarimba bafukuzaga amariba y'inka zabo.

Amariba maremare yo mu Rwanda rwo hambere nibo bayafukuye.

Ingoma-Ngabe yabo yitwaga MPATSIBIHUGU. Bakunze kuvuga ingoma y'u Budaha n'u Bwishaza yari nini cyane, igizwe na Perefegitura ya Gisenyi na Kibuye (mu turere twa Nyabihu, Rutsiro, Karongi, Rubavu na Ngororero).

Mu zindi ntara twavuga, izo muri Cyangugu ari zo BIRU (komini Gafunzo na Cyimbogo) mu karere ka Nyamasheke, CYESHA (komini Kirambo), mu karere ka Karongi na Nyamasheke.

Mu majyaruguru, hari BWITO, BYAHI na KARUMONGI muri KONGO.

Abarenge ubwoko bwabo bwari Abasinga, indangabwoko yabo ikaba SAKABAKA.

Abarenge bari biganje mu Rwanda rwagati, ariko cyane cyane Masaka ya Rugarika ho mu Rukoma muri komini Runda (akarere ka Kamonyi).

Runda ni wo wari umurwa mukuru wabo. Ingoma y'u Budaha n'u Bwishaza bw'Abarenge, yabayeho ahasaga mu wa 400 nyuma ya Yezu, kimwe n'izindi ngoma za mbere zahanzwe n'Abasinga, ari zo: U Bwanacyambwe n'u Buliza.

3. Ingoma y'u Buliza

Ingoma y'u Buliza yategekwaga n'Ibikomangoma by'Abongera, izi ngoma zombie zayoborwaga n'Abasinga (kimwe n'iy'u Bwanacyambwe). Ingabe yabo yari BUSHIZIMBEHO.

Igihugu bategekaga cyari kigizwe n'intara z'UBUMBOGO (muri komini Musasa, Rushashi na Tare ho muri Kigali, ubu ni mu Karere ka Gakenke).

Cyari kigizwe na none n'UBULIZA nyirizina (muri Komini Rutongo, Mugambazi na Shyorongi ho muri Kigali, ubu ni mu Karere ka Rulindo). Umwami w'u Buliza uzwi cyane ni MUGINA, umurwa we ukaba wari Nyamitanga ho kuri Jali, nyuma u Buliza bwaje kwigarurirwa na Cyilima Rugwe amaze kwica Mugina umwami w'u Buliza.

4. Ingoma y'u Bwanacyambwe

Ingoma y'u Bwanacyambwe nayo yategekwaga n'Ibikomangoma by'Abongera kimwe n'iy'u Buliza.

Ni ukuvuga ko nacyo cyayoborwaga n'Abasinga. Ingabo yabo yari KAMUHAGAMA.

Igihugu bategekaga cyari kigizwe n'intara y'u Bwanacyambwe nyirizina (muri komini Nyarugenge, Rubungo na Kanombe ho muri Kigali, ubu ni mu turere twa Nyarugenge, Gasabo na Kicukiro).

Cyari kigizwe na none n'u Buganza bw'epfo (muri komini Muhazi, Mukarange na Rutonde ho muri Kibungo na Bicumbi ho muri Kigali, ubu ni mu turere twa Rwamagana, Kayonza na Gatsibo).

Umwami w'u Bwanacyambwe uzwi cyane ni NKUBA YA NYAKABONJO, nyuma ingoma y'u Bwanacyambwe nayo yaje kunyagwa na Kigeli Mukobanya, maze Nkuba ya Nyakabonjo ahungira I Bugufi amaze kuneshwa. Muri icyo gihe ni bwo ingoma y'Abongera yazimye burundu.

5. Ingoma y'u Bunyambilili

Ingoma y'u Bunyambilili nayo yari iy'Abarenge bo mu muryango w'Abahima bukomoka kuri Rurenge sekuruza wa bo, bakaba bari abo mu bwoko bw'Abasinga.

Ubwami bw'u Bunyambilili bwari buherereye muri Komini Musebeya, Muko na Karambo byo ku Gikongoro (mu Karere ka Nyamagabe).

Ingoma-ngabe yabo yitwaga "NKUNZURWANDA". Ikirangabwoko cyabo cyari "Inumvu eshatu z'inumbiri"

Abami b'u Bunyambilili bari abami b'imbuto n'amatungo. Bagiraga imihango yo guhosha ibyorezo by'indwara n'inzara. Bagiraga amazina y'icyubahiro cy'ubwami: Gisurere, Tegera, Rukambura.

Mu bami b'imbuto n'amatungo, uzwi cyane mu mateka ni Batsinda Gisurere IV (watanze yarabatijwe Ildephonse) mu w'1983. Yari atuye I Nyamirishyo h'i Suti ya Banege, mu Bunyambilili.Amateka yu Rwanda Igiraneza Divine (talk) 07:31, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

Ingoma y'u Bukunzi,Ubusozo,Ubugesera,Bushiru,

[hindura inkomoko]

1. Ingoma z URWANDA y'u Bukunzi

Ingoma ya Bukunzi nayo yari iy'Abarenge bo mu muryango w'Abahima bakomoka kuri Rurenge sekuruza wa bo, bakaba bari abo mu bwoko bw'Abasinga.

Ubwami bwa Bukunzi bwari buherereye muri Perefegitura ya CYANGUGU muri komini ya Karengera, Kagano na Nyakabuye (mu karere ka Nyamasheke).

Ingoma-Ngabe yabo yari "NYAMUGANZA" Ingoma ya Bukunzi yigaruriwe na Kigeli I Nyamuheshera ariko ntiyahatwara burundu, ahubwo abaha ubwigenge bucagase, ni ukuvuga ko bakomeje kugengwa n'umwami wa bo, ariko igice kimwe cy'amakoro y'Ibwami kikajya I Rwanda, bakomeza kujya bamusororera.

Abami b'icyo gihugu bari abavubyi bakavubira imvura u Bukunzi n'u Rwanda.

Abami bakurikiye Ndabarasa nabo ntibagize icyo babikoraho, maze Abadage bageze mu Rwanda birabatangaza bituma baguyaguya umwami umwami w'u Bukunzi NDAGANO RUHAGATA ngo yegukire umwami w'u Rwanda burundu ariko biranga, kugeza n'aho boherejeyo abasirikare birananirana arinda apfa urw'ikirago mu w'1923.

NGOGA BIHIGIMONDO wasimbuye Ndagano Ruhagata, umwami wa nyuma wa Bukunzi bamushyize muri gereza kuva mu w'1923 kugera mu w'1925.

Muri uwo mwaka nibwo yaguye mu buroko maze Ababiligi begurira u Bukunzi Abami b'u Rwanda. Nibwo bahagabiye uwitwa RWAGATARAKA aba umutware waho. Ingoma ya Bukunzi izima ityo.

2. Ingoma y'u Busozo

Ingoma ya busozo nayo yari iy'abarenge bo mu muryango w'abahima bakomokaga kuri murenge sekuruza w'abarenge ,bakaba bari abo mu bwoko bw'abasinga .

Igihugu cya busozo cyari muri perefegitura ya cyangugu muri komini nyakabuye,(agace gato ko muri karere ka nyamasheke) bugarama, gishoma,gisuma, kamembe,gafunzo na cyimbogo(ubu ni mu karere ka rusizi nabwo bwigaruriwe na kigeli II NYAMUHESHERA nabo abaha ubwigenge bucagase nk'uko yabigenjeje mu bwami bwa Bukunzi.

Icyo gihugu na cyo cyari icy'Abavubyi , umwami uherutse w'Ubusozo ni RUHINGA I .yazunguye se NYUNDO watanze mu w' 1904.

N' ibya Bukunzi, ni ukuvuga mu w'1925 kugeza mu w'1926. Ubwo RUHINGA I ntibamwica kuko yitanze mu maboko yabo ,ahubwo bamucira ahandi , ubwami bwa Busozo nabwo babugabira Rwagataraka ngo abe umutware wabwo. Nguko uko ubwami bwa busozo bwazimye burundu.

3. Ingoma y'u Bugesera

U Bugesera bwari igihugu cy'imigina n'ibishanga by' imifunzo n'ibihugu biciyemo imigende n'ibinamba by'amasanzure y'akanyaru n'akagera.

Abami bategekaga bari Abagesera b'Abahondogo , Ikirangabwoko cyabo cyari INYAMANZA.

Agatsinda n'ingabe y'u Bugesera yitwaga RUKOMBAMAZI, cyari igihugu kirimo ikiyaga cya Mugesera ari na ho iryo zina ryaturutse.

Umwami wategekaga u Bugesera kugeza butsinzwe n'umwami w'u Rwanda ni NSORO IV NYAMUGETA.

4. Ingoma y'u Bushiru

Ubwami bw'u Bushiru bwategekwaga n'Abami n'Abami b'Abagesera, ingoma-ngabe yabo yari NKUNDABASHIRU.

Bari batuye muri Komini Karago na Giciye (ubu ni mu Karere ka Nyabihu).

Igihugu cy'u Bushiru cyari gikaze cyane n'ubwo cyari gito kuko cyarangwaga n'imirwano ikaze y'ibihe byose.

YUHI IV GAHINDIRO niwe mwami w'u Rwanda wahigaruriye.

Nyamara ari we cyangwa abo yohereje kumuhagararira ntawigeze ahatura kuko batinyaga ubugome bwabo kandi ngo bagiraga n'uburozi bukaze. Igiraneza Divine (talk) 07:39, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

Ahantu ndangamurage(KURUTARE)

[hindura inkomoko]

Ahantu ndangamurage hitwa KURUTARE aho hantu, mbere yumwaduko wabakoroni,ahantu ndangamurage hitwaga umusozi wa rutare,Rutare mumajyaruguru,niho hatabarizwaga abami batangaga badafite  ibisajye  nukuvugango  Batarapfiriye kurugamba  cyangwa  ngo biyahure hari mo mutara,kigeri na kirima nibo batabarizwaga aho kurutare ,rwogera,nyanguge wa kabiri,nyiratamba,kanjogera,hari imisezero habaye semugeshi na kigeri ndabarasa ,kubera amateka yubukoroni abami btibatabariwe irutare,bagwaga ahandi. Igiraneza Divine (talk) 07:51, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply

Umugani;ABAGABO BARARYA IMBWA ZIKARYORA(ZIKISHYURA))

[hindura inkomoko]

Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu w'igitinyiro akoze icyaha aho kukimuhamya bakakigerekera uwo bari kumwe by'amaherere, akaba ari we ugihanirwa; ni bwo bagira, bati «Abagabo bararya imbwa zikaryo ra !» Wakomotse kuri Sabuhorobwa Rwishyura w'i Mukarange mu Buganza bugana u Mutara (Byumba); ahasaga umwaka w'i 1860.

Ubwo hari ku ngoma ya Rwabugiri, Sabuhoro uwo akaba yaravaga inda imwe n'uwitwa Nzigiye, bombi bakaba bene Rwishyura w'umugaragu wa Rwigenza. Rwishyura amaze gupfa, Nzigiye aba ari we umusigarira mu buhake, kuko yari azwi kurusha Sabuhoro; yari azi gushyenga no gusetsa mu biganiro no mu bitaramo; bituma nyirabuja amutonesha byimazeyo, bigeza ubwo bajya baryamana kuko yamwigizeho «nduhura » (= Umugaragu umara nyirabuja akarigirigi baryamanye).

Nuko muka Rwigenza amaze gukunda Nzigiye bitihishira, bituma bagenzi be bamugirira ishyari. Bagumya kubihurahura. Aho bigeze barerura bamurega kuri shebuja; bati « Buriya butoni Nzigiye afite ku mugore wawe nta handi buturuka ni uko baryamana». Ubwo Rwigenza ntiyabyitaho kuko yakundaga uwo mugore cyane, agakunda na Nzigiye ku bwa bya biganiro yagiraga. Bagumiriza kumureguza bigeze aho Rwigenza arabyemera. Abwira abo barezi, ati«Ikizabinyemeza ni uko mu za mugenzura mukamufata; naho gukeka gusa ntibyahana umuntu». Abarezi bati «Ibyo byo si agatinze, ni ejo tukamugushyikiriza ? ! » Batangira ubwo baramugenza.

Ariko hagati aho Nzigiye akaba yaratashye iwe asigarirwaho na murumuna we Sabuhoro . Bidateye kabiri, muka Rwigenza atuma Sabuhoro kuri mukuru we ati «Ugende umbwirire Nzigiye azaze anyitabe vuba kandi muzagarukane ». Sabuhoro aragenda arabimubwira. Koko baragarukana. Bageze kwa Rwigenza, Nzigiye aramukanya na nyirabuja banzika ikiganiro, barashyeshyenga by'abakumburanye ; bigeza aho akaryana mu mpuzu no mu ihururu karabuguga barabugwabugwa. Muka Rwigenza ahamagara Sabuhoro aramwongorera, ati «Heza abari aho bose hasigare Nzigiye nawe gusa ». Sabuhoro arabaheza ; bamaze kugenda nyirabuja aramubwira, ati « Hagarara mu rugo uheze he kugira uwinjira mu nzu umu ».

Abarezi ba Nzigiye baba babikenze; bajya mu gico inyuma y'inzu barubikira, nyamugore na Nzigiye banzika ibyabo. Bamaze gushyikirana abubikizi baza biruka. Nzigiye yumvise imirindi ahubuka ku buriri arasimbuka abacamo aranduruka. Sabuhoro asigara aho ahukwahukwa. Babonye Nzigiye abasize bafata murumuna we; bamukubita inshyi bamushyira Rwigenza. Bamumugejejeho, bati «Twafashe Nzigiye kuri ya magambo twavuganye aducamo araducika, none tukuzaniye murumuna we, kuko ari we wari ku muhezo !»

Rwigenza abyumvise ararakara; ategeka ko baboha Sabuhoro kuko na we atari karembe. Bamubohera mu nzu muka Rwigenza arimo. Bakomeje kumushungera bumva amagambo y'amatakirangoyi yavugaga, bituma nyirabuja agira ibitwenge n'ubwo yari yamanjiriwe afite ikimwaro, araturika araseka. Sabuhoro yumvise ko uwo mugore na we amusetse ariyumvira; ati « Naruha sabutindi Sabuhoro naruha!! Ubonye ngo uwasambanye acike, none uwo basambanyaga na we yubahuke anseke! ati “Abagabo bararya imbwa zikaryora ! » - iyo bashatse baravuga ngo « ... imbwa zikishyura ! »

Abari aho bose baraturika baraseka inkwekwe isaguka inzu; bituma na Rwigenza ashira uburakari na we araseka, ndetse ategeka ko babohora Sabuhoro. Baramubohora. Amaze kuva ku ngoyi, akurikira mukuru we bagenda uruhenu, bajya gukeza i Jali kwa Gacinya ka Rwabika rwa Gahindiro. Nzigiye ahagabana inka z'amagumba ngo azaziguze; ariko aho kuziguza aziragirira iwe i Mukarange, zirondoka zibyara inyana z'imishishe isa na bike.

Bukeye Rwabugiri yugamayo, abonye iyo mishishe Nyirakayogera muka Nzigiye afashe neza, bituma agabira umugabo we u Mutara wose n'inka zitwa Urugaga. Nzigiye aratunga aratunganirwa, ya magambo Sabuhoro yavugiye ku ngoyi asetswe na nyirabuja, na yo abona umwanya mu bitaramo kwa mukuru we. Bitinze amenyekana n'ibwami, bituma Rwabu giri amugabira inka zitwaga Akarema.

Nuko kuva ubwo ayo magambo yakijije Sabuhoro aramamara ahinduka umugani, bacira ku muntu woroheje babonye yitiriwe icyaha cy'ukomeye; bakagaragaza ako karengane, bagira, bati «Abagabo bararya imbwa zikaryora !»

- Kuryora = Kwishyura by'amaherere.Insigamigani Igiraneza Divine (talk) 08:40, 27 Nyakanga 2025 (UTC)Reply