Dambo
Dambo ni icyiciro cy'ibishanga bigoye muri Afurika yo hagati, Amajyepfo n’Uburasirazuba,cyane muri Zambiya, Malawi na Zimbabwe . Mubisanzwe usanga ahantu h'imvura nyinshi igwa ahantu h'imisozi miremire kandi ifite amashami ameze nk'amashami ubwayo ntabwo ari manini cyane ariko ahujwe y'iyongera ahantu hanini. Bivugwa ko Dambos igizwe na 12.5% by'akarere ka Zambiya. Amagambo asa nyafurika arimo imbundo (akunze gukoreshwa muri Afrika yuburasirazuba ), matoro (Mashonaland),viel ( Afrika yepfo ), fadama ( Nijeriya ), na bolis ( Siyera Lewone ) Abafaransa bas-fond hamwe n’Abadage Spültal nabo basabwe kuvuga ku bishanga bisa n’ibyatsi.[1]
Ibiranga
[Hindura | hindura inkomoko]Dambos irangwa n'ibyatsi, ibihuru n'ibiti, bitandukanye n'ishyamba rikikije nk'ishyamba rya miombo. Birashobora kuba byumye cyane nyuma y'igihe cy'izuba, bikagaragaza ubutaka bw'umukara cyangwa ibumba ryirabura, ariko bitandukanye n'ubwatsi bwuzuye, bugumana imirongo itose yamazi mugihe cyizuba. Zirengewe n'amazi (zuzuye amazi) mugihe cyizuba (igihe cyizuba) ariko muri rusange ntabwo ziri hejuru yuburebure bwibimera, kandi ubuso bwamazi afunguye ubusanzwe bugarukira k'umugezi no mu bidendezi bito cyangwa lagoons (ibishanga bito) kumwanya muto muri rusange hafi y'ikigo.
Izina dambo rikoreshwa cyane mu bishanga hejuru y'ibibaya bigizwe n'amasoko y'imigezi. Igisobanuro kigamije intego za siyansi cyasabwe nk'ibihe by'amazi, ibyatsi byiganjemo ibyatsi, kwiheba bihana umurongo w'amazi yo mumazi ".
Ubwoko
[Hindura | hindura inkomoko]Ikibazo n'igisobanuro kibanziriza iki nuko ijambo rishobora no gukoreshwa mu bishanga bihana imbibi n'inzuzi kure y’amasoko, urugero dambo y'umugezi wa Mbereshi aho yinjira mu bishanga by'uruzi rwa Luapula muri Zambiya,
Raporo yo mu 1998 y’umuryango w'ibiribwa n'ubuhinzi itandukanya dambos 'hydromorphic / phreatic ' (ifitanye isano n’amazi) na dambos ' fluvial ' (ifitanye isano n’inzuzi), ikanavuga ku bwoko butanu bwa geomorphologique mu Ntara ya Luapula ya Zambiya: imisozi miremire, ikibaya, kumanika, umusenyi na dambos .
Hydrology
[Hindura | hindura inkomoko]Dambos igaburirwa n'imvura itemba buhoro kugirango igaburire imigezi bityo rero n'ikintu cy'ingenzi cy'inzira z'amazi. Usibye kuba urusobe rw'ibinyabuzima bigoye, bigira uruhare mu binyabuzima bitandukanye byo mu karere.
Hariho igitekerezo kizwi cyane ko dambos ikora nka sponges kugirango yinjize imvura y'igihe cy'izuba irekura gahoro mu migezi mu gihe cy'izuba bityo bigatuma umwaka wose utemba, ariko ibi birwanya ubushakashatsi bumwe na bumwe bwerekana ko mu gihe cy'izuba hagati cyangwa cya nyuma amazi arekurwa mu mazi. Amasoko aboneka muri dambos zimwe. Rero, birashobora gufata igihe kirekire imyaka itari mike kugirango amazi ava mugihe cy'imvura nyinshi ahindurwe mu misozi hanyuma agaragare muri dambo, agashiraho lagoons cyangwa imigezi mu migezi yo hepfo idashobora gusobanurwa n'imvura y'umwaka ushize. Dambos irashobora kugira uruhare, mugusobanura itandukaniro ritangaje ku rwego rw'amazi cyangwa imigezi mu kiyaga cya Mweru Wantipa nikiyaga cya Chila muri Mbala.
Koresha
[Hindura | hindura inkomoko]Ubusanzwe, dambos zagiye zikoreshwa:
- nk'isoko y'amazi
- ku bihuru bikoreshwa n'kibikoresho byo kuzitira
- kubumba ryakoreshejwe mu kubaka,kubumba amatafari n'ibumba
- guhiga (cyane inyoni na antelope)
- guhinga imboga n'ibindi bihingwa by'ibiribwa, bishobora kuba ingenzi mu myaka y'amapfa kuva ubutaka bwa dambo mu busanzwe bugumana ubushuhe buhagije kugirango butange umusaruro mugihe imvura yananiwe.
- gushiramo imyumbati isharira mu byuzi byacukuwe
- k'uburobyi (muri rusange ukoresha imitego y'amafi) muri izo dambos zifite imigezi.
Vuba aha, zakoreshejwe mu byuzi by'amafi no guhinga umuceri wo mu misozi. Imbaraga zo gutezimbere dambos mu buhinzi zaburijwemo no kubura ubushakashatsi kuri hydrology n'ubutaka bwa dambos, byagaragaye ko bihinduka kandi bigoye.
Amashakiro
[Hindura | hindura inkomoko]https://www.worldatlas.com/articles/what-and-where-is-dambo.html